Strijd op links: hoe de SP de PvdA opeet

Het parlementaire jaar, dat vandaag eindigt, bracht het kabinet daadkracht. Maar vooral de PvdA lijkt eronder te bezwijken, voortdurend opgejaagd door de SP. Het is het verdriet van links: PvdA en SP versterken elkaar niet, nee, de SP eet de PvdA op.

'Retespannend.' Zo noemt hij zijn overstap van het wetenschappelijk bureau van de SP, met vier man personeel, naar het wethouderschap in Amsterdam. 'De symbolische waarde van Amsterdam is groter dan je op grond van alleen de omvang van de stad zou denken', zegt Arjan Vliegenthart (35) in zijn zojuist betrokken, royale kamer op het stadhuis. 'Dat merk je omdat nu ineens wordt gezegd dat de SP een echte bestuurspartij wordt.'


Of een wethouderschap in Amsterdam een cruciale stap is op weg naar regeringsdeelname? Vliegenthart: 'Het betekent wat in het volwassen worden van de SP. Landelijk zijn de verschillen tussen partijen groter, ook ideologisch. Als het gaat over staatsschuld of Europa is er een grotere bandbreedte. Maar de essentie van het compromissen sluiten is niet anders.'


Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog bestuurt de PvdA niet mee in Amsterdam - een markant moment in de Nederlandse politiek. Dat de SP - die andere grote partij op links - er wel met twee wethouders debuteert, maakt dat moment extra pijnlijk. Nergens is de naijver groter dan tussen twee leden van dezelfde familie.


Links Nederland verandert. De SP kreeg bij de Europese verkiezingen meer stemmen dan de PvdA - dat was voor het eerst bij landelijke verkiezingen. Een feit dat als een overwinning werd gevierd, al leverde het geen extra zetel op. Ook in de gemeenteraden zijn de verhoudingen verschoven. Sinds de laatste verkiezingen heeft de SP zitting in de colleges van 45 gemeenten, opmerkelijk genoeg vaker met D66 of CDA als partner dan met de PvdA. In Amsterdam zelfs samen met VVD en D66. Nu de SP in veel de grote steden wethouders levert (naast Amsterdam ook in Utrecht, Eindhoven en Tilburg), wordt de PvdA een van z'n troeven uit handen geslagen: de sociaal-democraten kunnen niet langer staande houden de enige partij met bestuurservaring te zijn op links.


Heerlen, een van de zeldzame gemeenten waar SP en PvdA al wel een aantal termijnen samen in het college zitten, is een uitvergroting van die veranderde verhoudingen: in 1986 had de PvdA er 12 zetels, de SP 1. In 2014 staat de PvdA op 2 en de SP op 11. Evenveel zetels voor links dus, maar met een gespiegelde verdeling. Dat is het terugkerende beeld: PvdA en SP versterken elkaar niet, nee, de SP eet de PvdA op. Dat zet de verhoudingen op scherp.


De SP'er Peter van Zutphen werd in 2002 wethouder in Heerlen, hij is nu locoburgemeester. 'In het begin waren de verhoudingen met de PvdA zeer moeizaam', vertelt hij. 'Ze konden het niet verteren dat we in het college kwamen en hebben ons er in 2004 uit gewerkt. Sindsdien zijn er personele wisselingen geweest bij de PvdA. Nu is de relatie prima.' Bestuurlijke ervaring op gemeentelijk niveau opdoen, vindt hij cruciaal voor zijn partij. 'Het is leuk om langs de kant te roepen hoe het moet. Maar het is wat anders dat in de praktijk waar te maken.'


De weg naar de macht lijkt voor de SP onvermijdelijk dwars door de PvdA te lopen. Jan Marijnissen, de man die de SP groot maakte en als partijvoorzitter nog steeds een belangrijke stem op de achtergrond is, geeft aan zijn keukentafel in Oss zijn versie van die moeizame mars. Dat begon met Ad Melkert, die als fractievoorzitter zijn fractie verbood moties van de SP te steunen, ongeacht de inhoud. Daarna ging volgens Marijnissen de obstructie verder. 'Kort na 2000 zat de SP in veel gemeentelijke colleges, zoals Schijndel en Oss. Die zijn opgeblazen, mede door toedoen van de PvdA.'

Het trauma

Waarna het trauma van 2006 volgde, toen de SP met 25 zetels de winnaar van de verkiezingen werd en toch niet in de regering kwam. Marijnissen droomde van een linkse regering, met de PvdA voor de bestuurskracht, GroenLinks voor het groene element en de SP voor het sociale gehalte. 'Bos, Halsema en ik hadden een 25-puntenplan moeten maken om Nederland verder te helpen. Maar Balkenende kwam met een lijstje dat een streep zette door alles waar wij voor staan. Dan is het simpel, we werden opzijgeschoven.' Later herhaalde zich dat, vertelt hij. 'Emile Roemer en Job Cohen, dat ging heel goed samen. Die samenwerking is pootje gelicht door Frans Timmermans.'


Zijn conclusie: 'De PvdA heeft zich misrekend. Daar dachten ze: de SP gaat niet in colleges of gedeputeerde staten. Maar we doen dat wel. We zijn geen bijwagen van de PvdA als het om besturen gaat.'


'De SP koestert dat beeld dat ze door de PvdA zijn uitgesloten van samenwerking', zegt op zijn beurt Ruud Koole, PvdA-senator en politicoloog, tijdens een pauze van de vergaderingen in de Eerste Kamer. 'Ik zal niet ontkennen dat zoiets is gebeurd. Maar het omgekeerde kwam ook voor. De lijstverbinding die ik als PvdA-voorzitter in 2003 en 2004 bepleitte, werd door de SP afgehouden.'

De kwetsbaren

Volgens Koole zijn de inhoudelijke verschillen nog steeds groot. Wie wil verdelen, moet ook verdienen - dat is de formule die Koole hanteert. 'Als de middenklasse goede nutsvoorzieningen krijgt - onderwijs, gezondheidszorg - zal zij in ruil daarvoor de onderklasse niet aan haar lot overlaten.' Het is de combinatie van collectief en individu, van emancipatie en solidariteit die ten grondslag ligt aan de PvdA. Een combinatie die volgens hem bij de SP niet wordt gelegd, die partij richt zich uitsluitend op de lagere inkomens.


Ook Hans Spekman, partijvoorzitter van de PvdA, ziet grote verschillen. 'Bij de SP klinkt de traditie van maoïstische partij nog door. Voor hen zijn de kwetsbaren het uitgangspunt. Neem de pensioenen. Dan steunen ze de bevroren rechten van de ouderen. De SP behartigt gestolde belangen, terwijl wij geneigd zijn een brug te slaan tussen jong en oud.'


Maar beide PvdA'ers zien ook dat de SP verandert. Koole: 'Dat Mao-verleden is er niet meer, en Lenin is bij de val van de Muur afgezworen.' Spekman: 'Je ziet dat de SP een rekbare ideologie heeft. Ze hebben hun standpunten over de monarchie en de NAVO bijgesteld om dichter bij ons in de buurt te komen.'


Regeringsdeelname van de PvdA scherpt de verschillen met de SP aan, dat is een patroon. 'Onder Wim Kok en Paars kwamen ze op een neoliberaal dwaalspoor', zegt Marijnissen. 'Dat trekt dan mensen aan die zich daarin herkennen. Waardoor het gaat schuren met de achterban en de partij het moeilijk krijgt, zoals zoveel sociaal-democratische partijen in Europa. Diederik Samsom identificeert zich met deze regering, met de bezuinigingen, de decentralisatie. Dat pakt rampzalig uit.'

De strategie

Politicoloog Gerrit Voerman heeft wel een antwoord op de vraag waarom het meestal of PvdA, of SP is. 'Met de twee partijen samen haal je een links blok de coalitie in. Dat is voor andere partijen niet aantrekkelijk. Op lokaal niveau kun je dat soms nog wel oplossen, maar landelijk, bij een kabinetsformatie, is dat een structureel probleem.' Ziedaar het dilemma voor de SP: hoe blijf je links en doe je toch mee? Door de dominantie van de PvdA te doorbreken - en dat is precies waar de SP, door gecontroleerde groei, gestaag mee bezig is.


Niettemin, bij de SP staat de deur altijd open voor de PvdA, verzekert Marijnissen. 'Er zijn genoeg redelijke mensen daar. Mensen zoals Felix Rottenberg, die de Großmut kunnen opbrengen te zeggen dat het goed is dat we meedoen in Amsterdam. We zijn niet in een klopjacht verwikkeld. Onze vijand is het neoliberalisme. De PvdA, dat is de verloren zoon, in verzoeking gebracht door Rutte, die we altijd weer met open armen zullen verwelkomen. Mooier kan ik het niet zeggen.'


Door die mooie woorden laat Spekman zich niet paaien. 'Ik vind het een leugen dat wij niet naar hen toe zouden komen. Marijnissen heb ik onlangs nog op het partijbureau ontvangen. We hadden voor de verkiezingen alle gemeenten aangeschreven: zoek naar lijstverbindingen met SP en GroenLinks. Juist daarom ben ik zo teleurgesteld door de uitkomst van Amsterdam.'


Zou op termijn een fusie denkbaar zijn? Koole ziet het voorlopig niet gebeuren. 'Dat is pas helemaal aan het eind van de rit.' Marijnissen op zijn beurt acht het ondenkbaar dat de PvdA verdwijnt. 'Die hebben zo'n historie, dat gebeurt niet. Maar het is niet langer hypothetisch dat wij de grootste worden op links.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden