Achtergrond

Strijd om statiegeld bijna ten einde

Een kwartje, zoveel krijg je nu nog terug voor een petfles. Maar in de Tweede Kamer lijkt het statiegeldsysteem te gaan sneuvelen. Tenzij de milieulobby de bedrijvenlobby nog verslaat.

Beeld raymond rutting

Van de meeste Nederlanders hoeft het niet: het afschaffen van statiegeld voor grote petflessen. 73 procent van de bevolking vindt dat een slecht idee, peilde bureau TNS Nipo vier jaar geleden. Milieubeweging en gemeenten zijn tegen en boze burgers voeren zelfs een verontwaardigde strijd op Facebook om het systeem te behouden.

Toch wordt de kans steeds groter dat het Nederlandse retoursysteem voor grote limonade- en waterflessen dit voorjaar gaat sneuvelen. Deze week zou de Tweede Kamer vergaderen over het afvalbeleid, waarna Kamerleden hun finale opvatting over statiegeld zouden bepalen. Die vergadering is verplaatst naar juni. Op de achtergrond voeren lobbyisten nog steeds een verbeten gevecht om het statiegeld-kwartje.

De afschaffing daarvan moet het slotstuk worden van een jarenlange actie van met name supermarkten en frisdrankindustrie. Een strijd die nu op een haar gewonnen is, vindt directeur Philip de Ouden van de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie (FNLI), lobbyist voor de afschaffers.

Meer plastic afval van particulieren

Volgens hem ligt de zaak simpel. In 2012 heeft de Tweede Kamer staatssecretaris Joop Atsma (CDA) gemachtigd om het statiegeld af te schaffen, zij het onder specifieke voorwaarden. De belangrijkste daarvan was dat er méér plastic afval van particulieren zou worden ingezameld. Daarnaast zouden de gratis plastic tasjes uit de supermarkt verdwijnen en zouden alle schadelijke pvc-verpakkingen uit het schap worden gehaald.

Met het inzamelen van plasticafval, zoals in de Plastic Heroes-containers en in sommige gemeenten huis-aan-huis in plastic zakken, ligt de industrie ruim op schema. Dat is de belangrijkste troefkaart van de afschaffers: de inzameling verloopt zó goed dat de nadelen van afschaffing van het statiegeld ruim zouden worden gecompenseerd. Burgers die de afgelopen jaren braaf hun plastic afval zijn gaan scheiden, hielpen zo dus mee aan het afschaffen van het statiegeldsysteem.

Op slechts één punt had de industrie een jaar geleden nog niet aan de voorwaarden voldaan, zegt Den Ouden. 'Inspecteurs vonden in de supermarkt nog enkele pvc-verpakkingen in non-food, zoals plastic blisters rond aanstekers. De supermarkten zijn er zeer bij gebaat om aan alle afspraken te voldoen. Dus daar hebben ze werk van gemaakt. Wij gaan ervan uit dat nu alles in orde is.'

Beeld Ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Betrouwbaar

Na het Kamerdebat in juni kan het statiegeldsysteem snel worden afgeschaft. Ruimte voor nieuwe voorwaarden is er volgens de FNLI-directeur niet. 'Zo is het vastgelegd in een rechtsgeldige overeenkomst met de overheid, en we gaan ervan uit dat die overheid betrouwbaar is.' De industrie voorziet een overgangsperiode van zeker een half jaar waarin burgers worden voorgelicht en het inzamelsysteem wordt aangepast. 'Voor januari zal dat zeker niet gebeuren.'

Burgers die nu statiegeldflessen inleveren zullen straks hun flessen ook wel in een aparte bak voor plastic afval doen, denkt de industrie. Alles in één bak , dat is toch makkelijker?

Daar denken die burgers zelf anders over, blijkt uit de TNS Nipo-enquête onder 800 Nederlanders. Zij hebben al één bak aan huis: een grijze. 40 procent zegt plastic flessen zonder statiegeld bij het grijze restafval te gooien. Bij jongeren tot 35 jaar, die relatief veel plastic drankverpakkingen gebruiken, is dat 56 procent.

Verplicht of verleid ons om het beter te doen, lijkt de boodschap van de ondervraagden. Volgens Nipo is de brede steun voor statiegeld opmerkelijk. 'Het gaat om de gemiddelde bevolking. Voorstanders van statiegeld op kleine plastic flesjes vormen een ruime meerderheid in alle politieke partijen. En er bestaat vergelijkbare steun voor een verdergaande uitbreiding van statiegeld, waarbij ook plastic flessen en containers voor sappen en zuivel in het statiegeldsysteem kunnen worden opgenomen.'

Belangwekkende strijd

Deze steun is een van de redenen dat de politieke strijd nog lang niet is gestreden, denken voorstanders van statiegeld. Lobbyist Robbert van Duin van Recycling Netwerk, een samenwerking van milieu- en natuurclubs: 'Dat alle supermarkten en frisdrankproducenten het statiegeld afschaffen zodra dat mag, is niet zeker. De meeste consumenten willen het niet. Het wordt een interessante strijd tussen marktkracht en consumentenkracht.'

Winkels en producenten die statiegeld wel laten verdwijnen, zullen te maken krijgen met acties van de milieubeweging, laat hij vast weten. 'Wij blijven strijden voor uitbreiding van statiegeld, vooral voor kleine drankflesjes. In alle landen die de laatste jaren statiegeld hebben ingevoerd, gebeurde dat vanwege de troep op straat. Daarin spelen kleine flesjes en blikjes een grote rol. Ook bij ons.'

Daar komt bij dat de Tweede Kamer, die de regering in 2012 steunde in het afschafbeleid, tegelijk vindt dat het milieu en de verantwoorde inzameling van petflessen daaronder niet mogen leiden en dat zwerfvuil moet worden bestreden. 'Ondanks de rare overeenkomst die daarover onder staatssecretaris Atsma met het bedrijfsleven is gesloten', aldus Van Duin.

Dat die 'rare overeenkomst' volgens het bedrijfsleven een rechtsgeldig document is, imponeert hem niet. 'Juridisch ligt dat niet zo simpel. Zo is het nog de vraag of de prestatieafspraken worden gehaald. De Kamer heeft geen enkel document gekregen waaruit dat blijkt. Hoe afspraken moeten worden uitgelegd, is vaak ook onduidelijk. Zoals: eerst spreek je af dat bij elke supermarkt een speciale afvalbak voor plastic moet komen. Vervolgens blijkt dit vanwege allerlei oorzaken maar bij 16 procent te worden gerealiseerd. Wie bepaalt of die oorzaken vallen onder de afspraak?'

Inleveren of weggooien

Bier
Behalve op grote petflessen zit statiegeld vooral op bierflesjes. Van de ruim 2 miljard flesjes per jaar wordt 90 procent ingeleverd tegen statiegeld. Brouwers zijn niet verplicht hervulbare flessen te gebruiken en experimenteren met weggooiverpakkingen. Maar ze hebben fors geïnvesteerd in hun traditionele glazen retoursysteem. Concrete plannen om statiegeld op flesjes en kratten af te schaffen zijn er nog niet.

650 miljoen
Jaarlijks worden ruim 650 miljoen grote PET-statiegeldflessen gebruikt in Nederland. Daarvan bestaat 85 procent uit 1,5-literflessen, 10 procent uit 1-literflessen en 5 procent uit 2-literflessen. Bijna alle flessen (95 procent) worden ingeleverd. Waar de rest blijft is niet duidelijk. In het 'grijze' restafval komen ze nauwelijks voor.

Zwerfafval
Belangrijkste argument vóór statiegeld is rotzooi op straat. In dit vuil worden vrijwel geen statiegeldflessen aangetroffen: een bewijs dat het systeem werkt. Volgens het bedrijfsleven vormen kleine petflesjes, en blikjes waarover geen statiegeld wordt betaald, slechts 5 procent van het zwerfvuil. Dat is een misleidend cijfer, zeggen de statiegeldvoorstanders, want dat betreft het aantal voorwerpen op straat. In volume vormen flesjes en blikjes bijna 50 procent van het zwerfvuil.

Achilleshiel

Los daarvan is er bier - de achilleshiel van de afschaffers. Voorlopig blijft bier verkocht worden in glazen statiegeldflesjes en in kratten, waardoor statiegeldmachines bij supermarkten moeten blijven bestaan. De winst die de supermarkten denken te behalen door het afschaffen zal daardoor tegenvallen, voorspelt Van Duin. Uiteindelijk ligt de rekening daarvoor bij de bierbrouwers.

'Het komt allemaal voort uit een project dat Albert Heijn en Coca-Cola in de jaren negentig zijn begonnen. Het eerste doel was om de meermalige (glazen en plastic) statiegeldflessen af te schaffen. Dat is gelukt. De tweede stap was: voorkomen dat er statiegeld op blikjes en kleine flesjes zou komen. Ook dat is tot dusver gelukt. Dan volgt de huidige fase: afschaffen van statiegeld op éénmalige petflessen. Daarna vormen de bierbrouwers de laatste horde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden