Analyse

Strijd om opvolging Angela Merkel dreigt uit te lopen op een hanengevecht zonder goede afloop

Armin Laschet (links) en Markus Söder. Beeld EPA
Armin Laschet (links) en Markus Söder.Beeld EPA

Vijf maanden voor de Duitse verkiezingen is binnen de CDU/CSU een hanengevecht om het lijsttrekkerschap ontbrand. Partijvoorzitter Armin Laschet en Markus Söder willen op 26 september alle twee aantreden als Kanzlerkandidat. Probleem is: er bestaan geen protocollen om de situatie snel en pijnloos op te lossen, tenzij een van hen zich terugtrekt. En daar ziet het er niet naar uit.

Als ze naast elkaar staan, zoals zondagmiddag tijdens een kunstmatig-vriendschappelijke persconferentie in Berlijn, is dat voor geen van beide voordelig. De kleine, vriendelijk ogende, Laschet krijgt in de schaduw van Söder iets tuinkabouterachtigs. Andersom torent Söder als een Beierse bullebak boven zijn rivaal uit. Maar als alles naar plan verloopt, staat een van de twee binnenkort alleen achter de microfoon.

Geen protocollen voor pijnloze oplossing

De CDU/CSU, de partij die onder leiding van Angela Merkel al zestien jaar regeert, heeft haast. Voordat een openlijke strijd de toch al kwakkelende christendemocratie verder ontwricht, moet de knoop worden doorgehakt. Vandaar ook die persconferentie, waarin beide kandidaten bezworen er in goed overleg uit te komen. Maar het probleem is: er bestaan geen protocollen om een dergelijke situatie snel en pijnloos op te lossen, tenzij een van de kandidaten zich uit eigen beweging terugtrekt. Daar ziet het er niet naar uit.

Was het Laschet als CDU-leider voor de wind gegaan, dan had Söder zich waarschijnlijk nooit kandidaat gesteld. Maar de CDU gaat de afgelopen maanden gebukt onder de kritiek op de coronapolitiek van de regering, onduidelijke regels en traag vaccineren, én onder het zogenaamde ‘mondkapjesschandaal.’ Meerdere CDU-ers blijken zichzelf vorig jaar te hebben verrijkt met illegale lobbyactiviteiten tussen mondkapjesproducenten het het Gezondheidsministerie. Laschet reageerde laat en weifelend, waardoor het beeld ontstaat van een politicus die geen idee heeft wat hij met de woede en de zorgen van het electoraat aan moet.

Slepend lange soap

Behalve een slecht getimede krachtmeting tussen twee zusterpartijen, is de lijsttrekkersstrijd ook een volgende aflevering in een slepend lange soap rondom de opvolging van Angela Merkel. Om precies dit scenario te voorkomen probeerde Merkel niet lang na de vorige verkiezingen in 2017 een andere vrouw in stelling te brengen als partijvoorzitter en lijsttrekker: Annegret Kramp-Karrenbauer, Minister-President van het kleine Saarland.

De poging mislukte, zoals meestal als politici over hun eigen graf heen willen regeren. In december 2018 won AKK de stemming om het voorzitterschap met de hakken over de sloot van haar conservatieve uitdager Friedrich Merz. Maar het bleek al snel een Phyrrusoverwinning. De CDU was destijds, voor corona, in de ban van een intern conflict tussen tussen Merkel-getrouwen en mokkende conservatieven. Die laatsten hadden gedroomd over een ‘ruk naar rechts’ met Merz, en saboteerden de nieuwe voorzitter waar het maar kon. AKK gooide in februari 2020 de handdoek in de ring, een paar weken voor Europa voor het eerst in lockdown ging, waardoor de keuze van een nieuwe partijleider bijna een jaar op zich liet wachten.

Gebrek aan uitstraling

Armin Laschet won die verkiezing begin dit jaar, wederom met de hakken over de sloot, en opnieuw van Merz. Laschet won vanwege zijn ijzersterke netwerk binnen de partij en vanwege zijn imago als verbinder en bemiddelaar. Maar in de kantlijn waren er al zorgen over over zijn gebrek aan uitstraling en klare taal. Die zorgen bleken terecht.

Armin Laschet (links) en Markus Söder (rechts) vlak na hun persconferentie in Berlijn. Beeld REUTERS
Armin Laschet (links) en Markus Söder (rechts) vlak na hun persconferentie in Berlijn.Beeld REUTERS

Markus Söder heeft juist het tij mee. In 2018, bij zijn aantreden als Minister-President van Beieren, werd in Berlijn nog lacherig gedaan over zijn pompeuze stijl, het groteske idee van een Beiers ruimtevaartprogramma (wat inmiddels bestaat) en Söders gewoonte om koffie uit superheldenmokken te drinken. Nu blijkt de man precies te passen in het, ook in het democratische Europa, om zich heen grijpende verlangen naar ‘sterke leiders’.

Machtsinstinct

Söder is gezegend met een uitstekend machtsinstinct en is nog nooit in het openbaar betrapt op twijfel. Zijn biograaf, Anna Clauss, zegt in der Spiegel dat Söder nooit ‘wir schaffen das’ zou hebben gezegd zoals Merkel, maar ‘ich schaffe das’. Als Beiers leider toont hij meer verwantschap met zijn Oostenrijkse buurman Sebastian Kurz dan met Merkel. Ook hij vindt winnen belangrijker dan principes. Al moet gezegd dat hij bijzonder principieel is in zijn pleidooien voor harde coronamaatregelen. Corona is Söders geluk. Door de regelmatige overlegrondes van regering en deelstaten werd zijn bekendheid buiten Beieren vergroot.

Twee keer eerder heeft de Beierse CSU een Kanselierskandidaat geleverd, in beide gevallen verkeerde de grote zuster CDU in crisis. In 1980 trad CSU-aartsvader Franz Josef Strauss tegen sociaaldemocraat Helmut Schmidt. Hij verloor, net als Edmund Stoiber in 2002, van de zittende kanselier Gerhard Schröder.

De CDU zit in ‘normale’ tijden helemaal niet te wachten op een lijsttrekker van de CSU, welbeschouwd een omhooggevallen regionale partij die te chauvinistisch en eigenwijs is om op te gaan in de grotere zusterpartij. En ook nu is Laschet op papier nog steeds de sterkere kandidaat, puur omdat de CDU de grotere zuster is en dus meer in de melk te brokken heeft.

Verbaal hanengevecht

Maandagmiddag schaarde het bestuur van de CDU zich dan ook achter Laschet. Söders strijdvaardige reactie, in een persconferentie vanuit München: ‘We leven in moderne tijden, waarin niet 20 of 30 mensen iets beslissen, die win je met brede ondersteuning in de bevolking.’ Volledig onduidelijk blijft wie op welk moment de knoop door zal hakken. Wellicht gebeurt het in een daadwerkelijk verbaal hanengevecht tussen de twee kandidaten.

Maar hoe langer de beslissing duurt en hoe verder christendemocraten zakken in de peilingen, hoe pragmatischer de zittende volksvertegenwoordigers van de CDU zullen worden. Dinsdag overlegt de fractie van de CDU over de kandidatenkwestie. Daarbij zullen ze afwegen met welk scenario ze beter kunnen leven: het verlies van hun zetel bij de komende verkiezingen, of een Bondskanselier met een Beiers accent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden