Strijd om Malevitsj ten einde

Vijf schilderijen naar erven- Malevitsj na jaren gesteggel...

Amsterdam Zelden zal het verstrekken van een bruikleen zulke gevolgen hebben gehad als in de zaak Malevitsj. In 2004 leende het Stedelijk Museum veertien kunstwerken van Kazimir Malevitsj (1879 –1935) uit aan twee musea in de Verenigde Staten.

De erven van de Russische kunstenaar roken hun kans. Wat in Nederland niet kon wegens verjaring, kon in Amerika mogelijk wel: de kunst terugeisen via de rechter. Nu de avant-gardistische doeken op Amerikaanse bodem waren geweest, lag de juridische weg open. In juli 2007 boekten de erven hun eerste overwinning: de rechter keurde inhoudelijke behandeling van de zaak in Amerika goed.

Hoewel burgemeester Job Cohen het gisteren niet toegaf, zal het uitzicht op een jarenlang juridisch conflict er aan hebben bijgedragen dat de gemeente Amsterdam nu ineens wél tot een schikking kon komen, terwijl dat jarenlang niet was gelukt. Totnogtoe is er al 1 miljoen euro opgegaan aan advocaten; dat had nog veel meer kunnen worden.

Vijf schilderijen zijn inmiddels overgedragen: Schrijftafel en kamer (1913) en vier zogenoemde suprematistische doeken die Malevitsj maakte tussen 1915 en 1920: Blauwe rechthoek over purperen balk, Achttiende constructie, Zwart kruis op rood ovaal, en Schilderkunstig realisme van een voetbalspeler. Totale waarde: circa 80 miljoen euro.

De erven beroepen zich erop dat museumdirecteur Willem Sandberg, die in 1958 in Duitsland voor 110.000 gulden 68 werken van Malevitsj kocht, wist dat verkoper Hugo Häring niet de rechtmatige eigenaar was. Hij had de kunst slechts in bewaring, omdat Malevitsj in 1927 plots naar Rusland moest, maar vervolgens dat land niet meer uit mocht. Maar volgens Cohen ‘doet het er nu niet meer toe wie er gelijk heeft’.

In 1975 deden erfgenamen voor het eerst een beroep op Nederland om de kunst terug te krijgen, maar dat liep spaak. Na de val van de Berlijnse Muur volgden nieuwe pogingen tot een schikking, maar Amsterdam weigerde keer op keer mee te werken.

Lawrence Kaye, een van de advocaten van de 37 erven, sluit niet uit dat de schade voor Amsterdam beperkter was gebleven als de gemeente zich eerder welwillend had opgesteld. Het Museum of Modern Art in New York en een museum in Cambridge schikten eerder met diezelfde erven door respectievelijk één schilderij en één schilderij en een tekening af te staan. Kaye: ‘Zij hadden in totaal ook minder werken dan het Stedelijk. Maar elk onderhandelingsresultaat hangt af van het voortraject. Hier speelde mee dat het al tot een rechtszaak was gekomen.’

Het Stedelijk Museum houdt 24 schilderijen over, plus een collectie tekeningen en gouaches. Volgens directeur Gijs van Tuyl is er in samenspraak met kunsthistoricus Carel Blotkamp op gelet dat zowel de overgebleven museumcollectie als de afgestane vijf werken een afspiegeling vormen van Malevitsj’ oeuvre. Van Tuyl gaf gisteren toe dat het afscheid zwaar valt. ‘Maar ik ben ook blij dat er een einde aan de kwestie is gekomen en dat het bezit van de collectie Malevitsj niet meer als een schaduw over ons heen hangt in de aanloop naar de opening van het nieuwe Stedelijk eind 2009.’

Deze zomer is er in het Van Gogh Museum een tijdelijke tentoonstelling van de overgebleven Malevitsj-collectie van het Stedelijk.

Ondanks het feit dat ze al zo lang met de zaak bezig zijn, zeiden de 37 erfgenamen van Malevitsj nog niet te weten wat ze met de schilderijen gaan doen. ‘In elk geval zullen we ze niet in 37 stukken snijden’, aldus Ywona Malevitsj, een Poolse achternicht van de kunstenaar. Een bruikleen, bijvoorbeeld aan het nieuw te openen museum voor moderne kunst in Warschau, acht zij denkbaar. ‘Maar nu overheerst vooral de opluchting en de verrassing.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden