Strijd om erfenis van Jeltsin is begonnen

Rusland beleeft een diepe crisis. Amper vijf maanden na zijn ontslag mag Tsjernomyrdin weer terugkomen en lijken de hervormers het onderspit te delven....

Van onze buitenlandredactie

AMSTERDAM

Boris Jeltsin heeft de afgelopen jaren menige wonderbaarlijke wederopstanding beleefd. Verscheidene malen leek hij zowel politiek als fysiek aan het einde van zijn latijn, maar telkens weer verbaasde hij de Russen en de rest van de wereld met zijn veerkracht. Ditmaal echter lijkt de Russische president radelozer dan ooit.

Hij ziet zich geconfronteerd met een dubbele crisis: een economische en politieke. En hij wekt niet de indruk ook maar een begin van een oplossing hebben.

Integendeel, tot tweemaal toe kon hij zijn uitspraken niet gestand doen. Op 14 augustus zei hij voor de televisiecamera's ferm dat hij de roebel, de nationale munt, nooit zou devalueren ('Ik heb dat onder controle'). Ook bezwoer hij Sergej Kirijenko, de premier, niet te zullen ontslaan ('Ik laat hem zitten'). Tien dagen later is zowel de devaluatie als het ontslag van de jonge regeringsleider een feit. Dit is dodelijk voor de presidentiële geloofwaardigheid: Jeltsin controleert niets, hij blijkt een speelbal van de ontwikkelingen.

Niet alleen dwingt de crisissituatie hem tot maatregelen die hij kort daarvoor nog categorisch afwees, maar ook is het succes van die maatregelen verre van gegarandeerd. Zo sluiten experts niet uit dat het devalueren van de roebel - de waarde van de munt wordt feitelijk gehalveerd - de economische problemen eerder zal vergroten dan verkleinen.

De import wordt immers een stuk duurder. En aangezien een groot deel van de stedelijke bevolking afhankelijk is van consumptiegoederen uit het buitenland, kan dit de terugkeer betekenen van de inflatie in Rusland.

Dat zou een enorme klap zijn voor het prestige van Jeltsin, want het herstel van de monetaire stabiliteit (in december 1992 bedroeg de inflatie 2500 procent) gold tot dusver als de belangrijkste verdienste van zijn bewind. Bovendien kan het de recessie aanwakkeren.

Ook van Jeltsins besluit Kirijenko te vervangen door oud-premier Viktor Tsjernomyrdin is verre van zeker dat dit effect sorteert. Vijf maanden geleden ontsloeg Jeltsin deze kleurloze apparatsjik omdat hij 'de dynamiek, het initiatief, de nieuwe inzichten, de frisse benadering en ideeën miste' om het zich toen al aftekenende financiële onheil het hoofd te bieden. Diezelfde man krijgt van hem nu vergaande bevoegdheden het land te redden. En dat niet alleen: ook heeft Jeltsin hem en passant gepresenteerd als zijn opvolger in het jaar 2000. 'Hier ontbreekt alle logica,' zei een parlementslid.

De economische crisis en politieke crisis lopen in elkaar over. Niemand weet hoe ver de waarde van de roebel nog zal dalen. Overal zijn stakingen aan de gang, het banksysteem staat op instorten, voor de bankgebouwen staan lange rijen wanhopige spaarders die hun geld van de bank willen halen. Buiten het Witte Huis, de regeringszetel, hebben mijnwerkers een permanent kamp ingericht om te protesteren tegen het feit dat hun salaris soms al jarenlang niet is uitbetaald, net zoals dat van militairen, leraren en talloze anderen.

De politiek zou voor een oplossing moeten zorgen, maar het probleem is dat binnen het politieke bestel allerlei facties de financiële crisis aangrijpen voor een nieuwe ronde in de permanente machtsstrijd die sinds 1991 achter de Kremlin-muren aan de gang is.

Gisteren werd zelfs gespeculeerd dat Jeltsin eigenlijk onder curatele is gesteld door een groep machtige regionale leiders en zakenlieden, onder wie Boris Berezovski, die Kirijenko's liberalisme wantrouwden en vreesden dat hij hen zou dwingen belasting te betalen.

Zij zouden Tsjernomyrdin naar voren hebben geschoven om zich in te dekken voor een situatie dat Jeltsin plotseling overlijdt of om een andere reden onbekwaam wordt verklaard. Tsjernomyrdin neemt dan volgens de grondwet het ambt van president over, een positie die hij zou kunnen gebruiken om zich te verzekeren van de overwinning in de presidentsverkiezingen die dan na drie maanden moeten worden gehouden.

Weliswaar is Tsjernomyrdins populariteit op dit moment zo laag dat zij nauwelijks meetbaar is (3 procent), maar een functie als waarnemend president zou hem de kans bieden via allerlei manipulaties een verkiezing te kunnen 'regelen', wordt gezegd.

De zakenlieden zou er in elk geval veel aan gelegen zijn om hun rijkdommen veilig te stellen en de pas af te snijden van Aleksandr Lebed, de oud-generaal die nu gouverneur is in de Siberische regio Krasnojarsk, en Joeri Loezjkov, de populaire burgemeester van Moskou. Hun afkeer van deze twee autoritaire politici, die zich al warm lopen voor de presidentsverkiezingen van 2000, is zo groot dat zij er zelfs geen bezwaar tegen zouden hebben als Tsjernomyrdin een coalitieregering zou vormen met de communisten.

De strijd over de erfenis van Jeltsin lijkt zo al vroegtijdig te zijn uitgebroken. Onder de belangrijkste hoofdrolspelers zijn nauwelijks hervormers te vinden. Vice-premier Boris Nemtsov, de leider van de jonge hervormers in Rusland, wil niet meer terugkeren in de nieuwe regering. De huidige crisis dreigt op zijn minst Ruslands overgang naar een stabiele vrije-markteconomie en democratie ernstig te vertragen.

Arie Elshout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden