anAlyse

Strijd om Brusselse miljarden: gaat de Europese landbouw nu wél vergroenen?

In Brussel wordt deze week gestreden om de Europese landbouwsubsidies tot 2027, met ruim 400 miljard de op één na grootste hap uit de Europese begroting. Net als in de afgelopen periode is vergroening van de landbouw een speerpunt. Tot nu toe kwam daar niets van terecht. Waarvan hangt het af of het dit keer wel gaat lukken?

Veeteelt in Saulxures-sur-Moselotte, in het oosten van Frankrijk. De Europese landbouwsubsidies voor de komende jaren worden verdeeld na discussie over de eisen die ervoor moeten gelden in het kader van de voorgenomen vergroening.  Beeld AFP
Veeteelt in Saulxures-sur-Moselotte, in het oosten van Frankrijk. De Europese landbouwsubsidies voor de komende jaren worden verdeeld na discussie over de eisen die ervoor moeten gelden in het kader van de voorgenomen vergroening.Beeld AFP

De ministers van de landbouw van de Europese Unie en afgevaardigden van het Europees Parlement zijn bijeen om overeenstemming te bereiken over de invulling van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB). Een aantal punten moet nog worden afgehamerd. Zo willen de ministers 20 procent van het geld uittrekken voor vergroening, het parlement zet in op 30 procent. Een compromis van 25 procent lijkt in de maak.

Meer vraagtekens zijn er over de besteding van het geld: hoe zorg je dat de miljarden die worden uitgetrokken voor vergroening ook daaraan worden besteed? In het verleden geboekte resultaten bleken geen garantie voor de toekomst.

De in het vorige EU-budget uitgetrokken 30 procent voor zogenaamde vergroeningspremies leidde tot niets. Lidstaten rekten de eisen dusdanig op dat boeren nauwelijks iets extra’s hoefden te doen om hun vergroeningspremie op te strijken. Er werden geen controleerbare doelen gesteld. Daardoor was achteraf niet vast te stellen of de subsidies hadden bijgedragen aan vergroening, stelde de Europese Rekenkamer in een snoeihard rapport.

Groenbemesters

Een verschil is dat de Europese Commissie de afgelopen periode de vergroeningseisen centraal vaststelde. In de plannen die nu op tafel liggen, krijgen Europese lidstaten de opdracht zelf ‘strategische plannen’ op te stellen, waarin ze aangeven hoe ze de landbouw in hun land groener willen maken, dat wil zeggen natuur- en klimaatvriendelijker. Die plannen moeten worden ingediend bij de Commissie, die ze toetst aan de vergroeningsdoelstellingen.

De Commissie heeft een lijstje opgesteld met landbouwpraktijken die daaraan voldoen. Daarop staan zaken als bufferstroken aanleggen voor natuur; groenbemesters inzaaien; mechanisch wieden (waardoor minder pesticiden nodig zijn); minder grondbewerking; en gewasrotatie. Uit de lijst mogen landen iets kiezen dat bij hun past.

Een Franse boer, aan werk op zijn land, werpt een stofwolk op.  Beeld Reuters
Een Franse boer, aan werk op zijn land, werpt een stofwolk op.Beeld Reuters

Op zichzelf nuttige praktijken, zeggen critici als Bas Eickhout, europarlementariër van GroenLinks, maar ook een redelijk vrijblijvend keuzemenu. De Commissie heeft namelijk geen harde criteria opgesteld voor de beoordeling van de nationale plannen.

Harde criteria zouden bijvoorbeeld kunnen zijn: de helft minder pesticidengebruik en 20 procent minder kunstmest in 2030, doelstellingen die zijn opgenomen in de Green Deal van Europees commissaris Frans Timmermans. In de voorstellen voor het GLB staat slechts dat de vergroening moet ‘bijdragen’ aan het halen van de doelen van de Green Deal.

Daardoor dreigt, net als in de vorige periode, het gevaar dat lidstaten de gemakkelijkste maatregelen uit het pakket overnemen om zo de subsidies voor hun boeren veilig te stellen.

Die kans is inderdaad aanwezig, zegt landbouweconoom Roel Jongeneel van de Wageningen Universiteit. Toch ziet hij ook positieve punten. Zo zijn de (zachte) vergroeningseisen uit het oude beleid basisvoorwaarden geworden voor de komende periode: alle boeren moeten daaraan voldoen.

Flutplan

De nieuwe vergroeningseisen komen daar bovenop. Anders dan voorheen is de toekenning van subsidies voortaan meer prestatiegericht: landen krijgen het geld pas als ze goede plannen inleveren. ‘Er moet iets geleverd worden’, zegt Jongeneel. Als de Commissie daarover niet tevreden is, zal dat op zijn minst discussie opleveren, verwacht hij. ‘Je komt niet weg met een flutplan.’

Sommige landen hebben hun plannen al klaar. In Duitsland heeft dat geleid tot boerenprotesten, weet Jongeneel. ‘Dat zegt ook al wat.’ Nederland is nog bezig.

Winst vindt de landbouweconoom ook dat landen meer flexibiliteit krijgen bij het opstellen van vergroeningsplannen. In de vorige periode was er een one size fits all-beleid. Terwijl de verschillen tussen de Europese landbouweconomieën groot zijn. De stikstofcrisis bijvoorbeeld is typisch Nederlands. In andere landen speelt dat veel minder.

Alles staat of valt met goede controle op de besteding van de vergroeningsgelden. Daar wordt nu om gevochten. Vooral de Zuid- en Oost-Europese landen zitten niet te wachten op strenge controles uit Brussel.

Controle is de crux, beaamt Jan Huitema, europarlementariër namens de VVD. ‘De Europese Commissie moet tegen een land kunnen zeggen: jouw plan voldoet niet, dus jij krijgt je geld niet. Als die controles een wassen neus worden, zal er niks van terechtkomen.’ Idealiter, zegt Huitema, komt er een soort puntensysteem voor vergroening: hoe meer punten je haalt, des te meer geld je krijgt.

De fundamentele vraag die hierachter schuilgaat is: zijn de landbouwgelden een subsidie aan boeren waarvoor je als gemeenschap iets mag terugverwachten? Zoals meer natuur en biodiversiteit. Of is het geld vooral bedoeld als inkomenssteun voor boeren, zoals tot nu toe grotendeels de praktijk was? Dat is een discussie die de komende jaren in de EU nog volop gevoerd zal worden.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden