Strijd der elementen

De poëtische immigrantenfilm The Nine Muses van de Brits-Ghanese filmer John Akomfrah, die onlangs de Princess Margriet Award won, is nu op dvd verschenen. Schrijver Abdelkader Benali is onder de indruk.

De migrant vergeet nooit hoe het weer was toen hij arriveerde. In het geval van mijn moeder was dat de beruchte ijzelwinter van 1979. Het IJsselmeer was dichtgevroren, complete dorpen waren van de buitenwereld afgesloten. Een Volkswagen Kever stond op de Kralingse Plas geparkeerd. De wind geselde het land en wij kwamen aan.


Dit was niet het land waarop onze vader zijn echtgenote had voorbereid, op de in zijn Rotterdamse pension ingesproken cassettebandjes. Daarop had hij verteld van de drassige weiden met grazende koeien, het geel, rood en blauw van de bollenvelden en meertjes en rivieren waar het lentelicht op danste. Vanuit de Mercedes Benz waarmee haar man haar ophaalde, zag ze een witte vlakte - het land hield, als een jaloerse stiefmoeder, de natuur en bebouwing verborgen, en smoorde alles. Ze was gekomen om haar kinderen een betere toekomst te bezorgen; op de achterbank voelde ik niet de kou die zij voelde. Het weer creëerde de eerste kloof tussen het dorp dat we hadden verlaten en het land van aankomst, de kloof die elke migrant daarna moet zien te vullen met herinneringen, muziek en verhalen.


In de kleine arbeiderswoning met zijn minuscule ramen waarboven honderden televisieantennes als kraaienpootjes naar de hemel reikten, keek ik naar televisie waarop een taal werd gesproken die ik niet kende. Op straat was het stil, op de regen na. In de verte stonden de fabriekspijpen van Rotterdam stug de walm uit te blazen die de rouwsluier zou vormen voor de massaontslagen van de jaren tachtig. Vaders raakten hun baan kwijt zonder uitzicht op nieuw werk, met alle sociale ontworteling van dien. In een paar jaar was het sprookje van migratie tot een nachtmerrie verworden.


De herinnering van aankomst kwam bij me op toen ik de documentaire The Nine Muses van de Brits-Ghanese filmmaker John Akomfrah (1957) zag. Een documentaire die draait om de aankomst en de omstandigheden. Akomfrah, afkomstig uit de Britse undergroundcinema, agendeert sinds de jaren tachtig als activistisch filmmaker kwesties over ras en afkomst. Hij richtte in 1982 de Black Audio Film Collective op, dat films maakte over de betekenis van zwart of migrant zijn in het gepolariseerde Engeland van Margaret Thatcher.


De film waarmee hij zich onderscheidde, was Handsworth Songs; Akomfrah koos daarin de kant van de zwarte demonstrant tijdens rassenrellen in de wijk Handsworth in Birmingham - het gevolg van economische spanningen, massaontslagen en van de ondergeschikte rol die de kinderen van de eerste gastarbeiders hadden gekregen. Akomfrah zag het als zijn taak deze explosie te archiveren in de vorm van een film. Hij vertelde dit verhaal met archiefbeelden, suggestieve stiltes, straatbeelden en een geluidsband vol desoriënterende klanken van de grote stad. Eenduidig is de film niet, intrigerend wel. Archivering is essentieel in zijn oeuvre: het vastleggen van een geschiedenis die wordt genegeerd, de geschiedenis van de naamlozen in onze maatschappij, want zonder hun stem is het archief niet compleet.


In The Nine Muses zal, net als in zijn andere films, Akomfrahs muze de muze van het herinneren zijn, Mnemosyne. Over de massamigratie naar Groot-Brittannië vertelt hij als ware het een Grieks epos, waarin voorgedragen poëziefragmenten uit de hele westerse canon de beelden becommentariëren van Caribiërs, Indiërs en Afrikanen die in de jaren vijftig naar Engeland kwamen om in de opkomende industrieën te werken.


Akomfrah doorsnijdt het archiefmateriaal van Indiase en Caribische kinderen die op weg naar school plotseling de camera gewaarworden en de donkere, bezwerende stem van Richard Burton die verzen van Under Milk Wood van Dylan Thomas voordraagt; een episch gedicht waarin Thomas de innerlijke gedachten en dromen van de bewoners van een klein dorpje in Wales verwoordt. Naar het verband tussen Welshe dorpsbewoners en de migranten kun je raden - Akomfrah dwingt de toeschouwer aan het werk te blijven zonder uitzicht te krijgen waar hij precies aan werkt. De massamigratie kon bestaan onder de voorwaarde dat de waardigheid van het aangetrokken individu niet telde. Het werd toen nog als een pre gezien dat de migrant ongeletterd en onderdanig was, want die zou dan niet, zoals de autochtone arbeider, gesteund door de vakbonden in actie komen. De migrant omhelsde het baantje dat hij kreeg als een moeder.


En wanneer Akomfrah gastarbeiders aan het werk laat zien in de hoogovens van de Britse industrie, murmelt daar een stem uit The Waste Land van T.S. Eliot, het eerste grote modernistische gedicht van een Amerikaan die net als de geportretteerden naar Engeland was getrokken in de hoop het daar te maken. Losse verbanden tussen tekst en beeld, die de verbeelding overigens soms eerder verwarren dan prikkelen.


The Nine Muses verwijst naar de bovenmenselijke wezens die volgens de Grieken de schone kunsten symboliseerden en kunstenaars tot grote daden zouden aansporen. Een paar van hen kadreren de film: Clio van de geschiedenis, Urania van de geografie en Polyhymnia, van de sacrale muziek die de beelden begeleidt. Wat Akomfrah precies wil met The Nine Muses maakt hij niet duidelijk, er is geen verhaal of plot - maar juist daardoor schommelen die beelden me in een meditatieve staat, zoals je weleens droomt van een reis die je ooit hebt gemaakt waarin stemmen doorklinken uit een heel andere reis.


De archiefbeelden van Indiase vrouwen en vele andere migranten die aankomen op een luchthaven in Londen worden onderbroken door twee in felgekleurde winterkleding gestoken mannen die door een oneindig wit sneeuwlandschap in Alaska lopen, zonder contact met elkaar te hebben. Staan ze voor de eenzaamheid die de migrant ervaart wanneer hij door de donkere straten van de industriesteden loopt, de gordijnen dichtgetrokken? Of is het de spirituele leegte van de hoofdpersoon van Tarkovski's Stalker, een gids die nieuwsgierigen door een desolaat industrieel landschap in en uit 'De Zone' leidt, een geheimzinnige ruimte waar mensen veranderen? De kijker mag raden.


In mijn geval zijn het de weersomstandigheden die indruk maken en me terugwerpen in de tijd.


Bij aankomst moeten migranten allereerst de elementen trotseren. Meteen aan het begin razen de eerste Britse stormen al door het beeld, slagregens en rukwinden die zelfs een doorgewinterde Engelsman doen tollen. Welkom in Europa - je ziet de migranten bang om zich heen kijken alsof ze in een cirkel van Dante's hel zijn terechtgekomen. (Waar ze onmenselijke beproevingen moeten doorstaan voor hun misdaden. Maar hun straf is dat ze juist geen misdaden hebben begaan, maar op een dag een misdaad in de schoenen krijgen geschoven: wat kwamen jullie hier doen?).


Met deze beelden overtuigt Akomfrah met zijn parabel over de menselijke conditie van de migrant het meest. The Nine Muses maakt de eenzaamheid van de migrant universeel. De meeste migranten wisten niet waar ze naartoe gingen, wisten niet eens hoe lang ze zouden blijven; er was geen plan, geen doel. Het zou koddig zijn geweest als het niet echt was gebeurd. En op een dag beseft de migrant dat zijn reis nog lang niet is afgelopen.


The Nine Muses is een verkapte ode aan de eerste migrant uit de westerse geschiedenis, Odysseus, de Griekse held die met zijn mannen de weg naar huis probeert terug te vinden en vele barre omstandigheden moet overwinnen. Hoe langer Odysseus van huis is, hoe langer de herinnering aan thuis wegzakt, terwijl thuis steeds dichterbij komt. De eenzaamheid kan alleen worden vergeten wanneer er barrières moeten worden overwonnen. Voor Akomfrah is hij de vader aller migranten.


Toen ik aankwam, waren er geen liederen of Griekse koren die onze aankomst bezongen en betekenis gaven. De ijsregen roffelde een beangstigend ritme waarvan de betekenis zich alleen maar liet raden. De Griekse koren zwegen.


Abdelkader Benali presenteert op woensdag Het Beloofde Land, 20.50 uur op Ned 2


Eerlijk en liefdevol


Met de toekenning van de Princess Margriet Award worden denkers, kunstenaars en activisten geëerd. Jurylid Jan Dibbets prees één van de winnaars, filmer John Akomfrah voor zijn gehele oeuvre, 'waarin hij een eerlijke en liefdevolle blik werpt op immigranten.' The Nine Muses van John Akomfrah is voor 15 euro te koop bij amazon.co.uk.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden