Streetwise in science

Iedereen loopt weg met de serie The Wire. Ook de Universiteit van Amsterdam.

Goedgekeurd door Peter R. de Vries, dan heb je het als misdaadserie ver geschopt. In tegenstelling tot The Killing, The Sopranos en Prison Break kwam HBO-serie The Wire, die zich afspeelt in de van drugs doortrokken Amerikaanse stad Baltimore, wél door de ballotagecommissie De Vries. 'Het ziet er best goed uit', zei hij met een gulle lach in RTL Boulevard. 'Het is rauw en echt. En het levert studiemateriaal op.'

Inderdaad, een serie als studiemateriaal: op de Universiteit van Amsterdam (UvA) kan het. Het afgelopen jaar werd daar voor het eerst een serieus vak gegeven over The Wire, de serie die vernoemd is naar afluisterapparatuur. Duur: 9 weken. Resultaat: 6 studiepunten. Ingangseis: drie seizoenen The Wire (in totaal 37 uur kijkplezier). Gedurende de collegereeks moesten de overige twee seizoenen bekeken worden (nogmaals 23 uur).

Lekker een serietje kijken. Dat dachten veel studenten aanvankelijk toen ze zich inschreven voor het vak, zegt Juliska van Rossum, docent politicologie. Het bleek toch iets meer te behelzen. Van de 36 studenten hebben uiteindelijk dertien het vak afgerond. Van Rossum: 'Misschien hadden ze niet verwacht dat we de serie zo grondig vanuit verschillende perspectieven zouden behandelen.'

Net als The Wire zelf, waarin per seizoen een andere arena - haven, politiek, media, onderwijs - wordt gefileerd, belicht ook het vak vanuit allerlei hoeken de stof. Tijdens de reeks kwamen er filosofen, politicologen en literatuurwetenschappers aan het woord, maar ook een architect, een oud-rechercheur en een havenmanager. Puntje van kritiek: volgend jaar willen de studenten ook les van een drugsdealer, bleek uit de evaluatie.

Aanstaande zaterdag geeft de UvA een open collegedag (dus ook toegankelijk voor niet-studenten), waarin vijf wetenschappers vanuit hun eigen discipline een lezing geven over de serie. Wat leer je daar? V zocht het uit en tekent vast zes lessen van The Wire uit vijf invalshoeken op. Om te beginnen met een algemeen geldende levenswijsheid.

1 Individuen kunnen in spaarzame gevallen veranderen, maar systemen niet

Niet alleen Peter R. de Vries is te spreken over het realisme van The Wire, de serie wordt alom geprezen als waarheidsgetrouw. Bedenker David Simon werkte als misdaadjournalist bij The Baltimore Sun, de krant die in seizoen 5 centraal staat, liep een jaar mee bij de politie op moordzaken en verdiepte zich een jaar in de zwarte drugswereld (van beide projecten verschenen boeken).

Naast de uitvoerige research, die tot uiting komt in details over opsporingstechnieken, straattaal en corruptiepraktijken, blijkt de geloofwaardigheid vooral uit het overkoepelende thema van de serie: de worsteling van individuen om hun identiteit en integriteit te behouden in strijd met gezichtsloze instituties. De agent die het juiste probeert te doen, de straatdealer die eruit wil stappen, de junkie die wil afkicken; er gloren puntjes van hoop, maar het systeem van drugshandel en -bestrijding verandert nooit. Deze genadeloze constatering leverde The Wire het predicaat 'eerlijkste serie aller tijden' op van het Britse dagblad The Guardian.

2 Hoe realistisch de serie ook is, het blijft een gedramatiseerd verhaal - literatuurwetenschap

Dat kan wel zijn, zegt Dan Hassler-Forrest, docent film- en literatuurstudies, maar juist dat overkoepelende thema - de individuen die een hopeloos gevecht voeren tegen het systeem - is een narratieve truc en dus een kenmerk van fictie. 'Het is de Griekse tragedie in een postmodern jasje. De Griekse goden waartegen het individu niet opgewassen is, zijn vervangen door instituten als de politiek en de media.'

Er wordt een gevoel van realisme geconstrueerd door met bekende tv-conventies te breken. Hassler-Forrest somt op: 'De serie wordt niet opgenomen in een studio, maar op locatie. Er worden natuurlijke lichtbronnen gebruikt. En er is bijna geen muziek te horen die niet in de scene zelf zit (bijvoorbeeld uit een ghettoblaster). Daarom voelt The Wire als een documentaire, een antropologische studie, terwijl het juist erg bedacht en gescript is.'

Anders dan de meeste series en films is The Wire niet erg toegankelijk. De slang (straattaal) is een hindernis voor de meeste kijkers. De stad Baltimore is onbekend terrein. En de acteurs zijn geen van allen sterren. Allemaal redenen waardoor de serie authentieker aan doet dan het meeste tv-drama.

De waas van realisme, zegt Hassler-Forest, wordt ook gecreëerd doordat The Wire de kijker aanzet tot nadenken over de wereld. De schrijvers hebben duidelijk een geëngageerde en kritische inslag. 'Ironisch genoeg is het wel een vorm van ramptoerisme. De serie wordt vooral bekeken door rijke blanken. Hun betrokkenheid kost niet meer dan hun HBO-abonnement.'

3 Elk systeem heeft een foutmarge - organisatiekunde

Belangrijk subthema in het gevecht tegen het systeem is ook de strijd tussen mens en machine. In seizoen 2 wordt de haven onder de loep gelegd. Automatiseringsprocessen en verminderd vrachtverkeer vormen een bedreiging voor het havenpersoneel. Om meer inkomsten te genereren, raken de havenwerkers verweven in smokkelpraktijken.

Omdat de distributie digitaal wordt beheerd, is het de kunst om containers uit het systeem te laten verdwijnen. Eenmaal uit de computer, kun je doen met een container wat je wilt. Als er drieduizend containers per dag worden doorgevoerd, is het onmogelijk om alles te controleren, volgens Gerard van Reekum, consultant en projectleider van de haven Amsterdam.

Dat is de afstand tussen de werkelijkheid en het toezichttorentje. Een perfect systeem bestaat niet, 1 procent is nooit goed traceerbaar. Dat geldt in de haven, maar ook bij de Belastingdienst. Normale ongevallen, heet dit in de organisatiekunde.

4 Ook de journalistiek gaat niet vrijuit - mediastudies

In seizoen 5 staan de media en met name de krant The Baltimore Sun centraal. Bezuinigingen leiden tot minder verslaggevers en minder tijd om artikelen goed te checken. Als gevolg daarvan worden veel verhalen niet verteld. Uiteindelijk wint een sterverslaggever een Pulitzer met gefabriceerde verhalen.

'De geschetste problematiek is reëel', zegt Mark Deuze, hoogleraar mediastudies. 'Kranten zien hun verdienmodel verdwijnen en de kerntaak van de journalistiek, het controleren van de macht, wordt steeds moeilijker. Maar The Wire legt een wel erg platte causale relatie tussen de crisis in journalistiek en het verzinnen van verhalen.'

Dat is volgens Deuze, die bijna tien jaar in Amerika werkte, een persoonlijke vete die bedenker Simon uitvecht, omdat hij zelf aan de kant gezet is bij The Sun. 'Het beeld van jonge journalisten die met sensationele stukken oudere gedegen verslaggevers voorbij streven, kent hij waarschijnlijk zelf van de redactie.'

5 Respect kent vele gedaantes - ethiek

The Wire staat bekend om de slang. Zonder ondertiteling is de serie nauwelijks te volgen. Rob van Es, de docent praktische filosofie die het vak coördineert, viel het gebruik van het woord 'respect' op.

Hij distilleerde vier betekenissen. 1) Respect voor een ander. Dit kennen we als waardigheid. 2) Respect op basis van positie. De gangsters hebben respect voor gangleiders als Avon Barksdale en Proposition Joe, omdat ze hoger in rang zijn. 3) Respect op basis van prestatie. Zoals we bewondering hebben voor het resultaat van sporters (die verder niet aardig hoeven te zijn), zo hebben gangsters respect voor degene die de meeste moorden of overvallen op zijn naam heeft staan. 4) Respect op basis van macht. Dit is het aloude recht van de sterkste. Je dwingt respect af door de ander fysiek de baas te zijn. 'Deze vormen van respect lopen voortdurend door elkaar', zegt Van Es. 'Er ligt een subtiel geheel van regels aan ten grondslag. Als je niet oplet, ga je zo de fout in.'

6 Rasterbouw veroorzaakt een crimineel niemandsland - architectuur

Het wordt vaker gezegd, maar voor The Wire geldt het echt: de locatie, in dit geval Baltimore, is zo verweven met het verhaal dat het een personage op zich is. 'We willen doen voor het hedendaagse Baltimore wat Balzac deed voor Parijs', zei David Simon in een interview, 'wat Dickens deed voor Londen en Dostojevksi voor Moskou.'

Maar wat is er stedenbouwkundig te leren van het personage Baltimore? Zoals gebruikelijk bij Amerikaanse steden is Baltimore niet organisch gegroeid maar ontworpen volgens een raster. Rechte lijnen verdelen de stad in blokken. Daaronder vallen ook de 'low rises', de vervallen wijk waar het drugsnetwerk van Avon Barksdale opereert. Onder het mom van transparantie ligt in het midden van de huizen, waar bijna uitsluitend zwarten wonen, een open binnenplaats. Anders dan in Nederland, legt architect Jord den Hollander uit, is niemand eigenaar van de binnenplaats. Niemand is verantwoordelijk voor het onderhoud. In The Wire is de binnenplaats, waarop in het midden een afgetrapte bank staat, dan ook de centrale plaats voor drugshandel. Als de politie een inval doet, wat zelden voorkomt, zijn er genoeg uitgangswegen om te vluchten. De architectuur zorgt hier voor een wetteloos gebied.

The Wire open collegedag

Zaterdag 5 april geeft de UvA op het Roeterseiland in Amsterdam een open collegedag over de The Wire. Vanuit verschillende wetenschappelijke disciplines wordt de HBO-serie nader bekeken. Met colleges van dr. Rob van Es (praktische filosofie), dr. Anne Loeber (beleid en bestuur), Gerard van Reekum (consultant/organisatiekunde), Floor Moes (promovenda filosofie van de gezondheidswetenschappen) en dr. Dan Hassler Forest (film- en literatuurstudie). Kosten: 20 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden