Strauss' laatste Lieder

De première van zijn Vier letzte Lieder maakte Richard Strauss nooit mee. Op Eerste Kerstdag wordt het 'epische werk' opnieuw uitgevoerd.

Voordat op Eerste Kerstdag de kalkoen of de schotel de oven in glijdt, biedt de televisie een moment van bezinning. Vanaf 15.00 uur kunnen we live meemaken hoe het Koninklijk Concertgebouworkest tijdens de traditionele Kerstmatinee de laatste dagen van het jaar inluidt. Tegenover Eine Alpensinfonie, Richard Strauss' natuurschildering voor groot orkest, zet dirigent Bernard Haitink de intieme Vier letzte Lieder, ook van Strauss, met de sopraan Anja Harteros als soliste. De Vier letzte Lieder, die dwars door het duistere politieke opportunisme van de componist heen een cultstatus hebben gekregen: de Amerikaanse zangeres Renée Fleming noemt ze 'episch, legendarisch'.


Ondanks de bespiegelingen over de eindigheid van het leven passen ze bij Kerst, vindt Jan Raes, directeur van het Concertgebouworkest: 'Alles ligt erin besloten: acceptatie, reflectie - het is bindende muziek die gaat over hij en zij, niet over ik. Er is geen tristesse maar het is spirituele muziek, het beste wat Strauss heeft geschreven.'


Vanuit Pontresina en Montreux blikte de oude Strauss in 1948 en 1949 een laatste keer naar Duitsland, naar de ruïnes van het land dat ooit had toebehoord aan Goethe, aan Hesse, aan Eichendorff, aan Bach, Beethoven, Brahms. Menselijk leed van anderen liet hem onberoerd, maar de aanblik van verwoeste theaters en een muziekleven in puin maakten hem moedeloos.


De componist, die vanaf 1933 schaamteloos met Hitler en Göring had onderhandeld over zijn werk, die bij het openingsconcert voor de Reichstag de plaats innam van de verdreven joodse dirigent Bruno Walter, die met zijn protest tegen de Wagnerlezing van Thomas Mann medeverantwoordelijk was voor diens vertrek uit Duitsland, president werd van de Reichsmusikkammer en in 1935 zijn Olympiahymne aan Hitler persoonlijk voorspeelde, was met zijn echtgenote Pauline de Ahna naar Zwitserland uitgeweken. Daar deed hij wat schrijfoefeningen waaruit Metamorphosen, voor strijkers, ontstond en las hij gedichten van Goethe, Joseph von Eichendorff, Hermann Hesse.


Nun der Tag mich müd gemacht,


soll mein sehnliches Verlangen


freundlich die gestirnte Nacht


wie ein müdes Kind empfangen


(Nu de dag me moe gemaakt/ zal mijn vurige verlangen/ vriendelijk de sterrennacht/ als een vermoeid kind ontvangen)


Uit: Beim Schlafengehen, naar Hermann Hesse.


Net als vroeger vormden zich met het lezen van de gedichten sfeer en melodieën. Destijds schreef hij zijn tederste werken, zijn liederen, voor de zangcarrière van zijn vrouw. Maar in het werk waaraan hij zijn roem te danken had, zijn symfonische composities en zijn opera's, kwam een heel andere kant naar voren. Overweldigend pakte hij uit in Also sprach Zarathustra, dankzij reclame- en filmmakers klinkend symbool voor macht en overwinning. In Ein Heldenleben, Eine Alpensinfonie, in opera's als Salome, waarmee hij rijk werd, Elektra en Der Rosenkavalier. Hij dreef de spanning in zijn composities op met spannende harmonieën en exuberante instrumentaties waarvoor het standaardsymfonieorkest tekort schoot.


Om het kleurenspectrum dat hij in zijn hoofd had te benaderen, voegde hij daar extra instrumenten aan toe: de pas ontwikkelde heckelfoon, met het karakter van een hobo en de kracht van een alpenhoorn, de glasharmonica, saxofoon en oboe d'amore. Aan ijdelheid geen gebrek. Het leven van een kunstenaar (lees: dat van Strauss zelf), met al zijn trivialiteiten, kreeg een plaats in de Symfonia domestica.


Nu, aan het einde van zijn leven, besefte hij dat hij zichzelf en zijn laatromantische muzikale taal had overleefd. De trukendoos die hij zo vaak en virtuoos had gebruikt bleef dicht. Hij componeerde niet langer voor het oog van de wereld, maar voor zijn strikt persoonlijke zelf. Zijn laatste liederen getuigen van een openheid en een sensitiviteit die voor en na Strauss nauwelijks geevenaard zijn.


Hände, laßt von allem Tun,


Stirn, vergiß du alles Denken,


alle meine Sinne nun


wollen sich in Schlummer senken.


(Handen, verlaat alle doen/hoofd, vergeet alle denken/al mijn zinnen nu/ willen in sluimer verzinken).


Uit: Beim Schlafengehen.


Sober, met weinig middelen laat hij de muziek dicteren door de dichtregels. Een soloviool zweeft naar grote hoogten, de stem neemt de melodie over. De componist die zijn leven lang fel naar het geloof heeft uitgehaald, laat zich door de regels van Hess' Beim Schlafengehen verleiden tot bespiegelingen over de eeuwigheid.


Und die Seele unbewacht


will in freien Flügen schweben,


um im Zauberkreis der Nacht


tief und tausendfach zu leben.


(En de ziel, onbewaakt/ wil in vrije vlucht zweven/ om in de toverkring van de nacht/ diep en duizendvoudig te leven)


Het orkest gaat verder waar de stem stokt en verklankt het onuitsprekelijke, de eeuwigheid. In het laatste lied, Im Abendrot, besluit Strauss met een citaat uit zijn jeugdwerk Tod und Verklärung. Op zijn doodsbed zou hij hebben bevestigd: 'Sterven is precies zoals ik het heb gecomponeerd in Tod und Verklärung.'


Niet Strauss zelf, maar zijn uitgever heeft de liederen tot een cyclus samengevoegd. Hij bedacht ook de chronologische volgorde, waar musici overigens naar eigen goeddunken van afwijken: Frühling, September, Beim Schlafengehen (op gedichten van Hermann Hesse), Im Abendrot (naar Joseph von Eichendorff). De lengte neemt toe, de instrumentatie zoekt steeds meer de uitersten in hoogte en diepte, met aan het slot twee piccolo's die met trillers wegvliegen van het aardse.


Alleen het boven alle twijfel verheven meesterschap waarmee Strauss universele bespiegelingen over natuur, mythologie, leven en dood een stem kon geven, verklaart dat hij al in 1947, toen zijn denazificatieproces nog in volle gang was, een aan zijn muziek gewijd festival dirigeerde in Londen en dat hij op zijn 85ste verjaardag, nadat hij door de rechters was vrijgesproken, ereburger werd van zijn woonplaats Garmisch en bovendien een eredoctoraat kreeg aangeboden door de Universiteit van München.


Twee weken later, op 8 september 1949, stierf de man die zijn carrière afrondde met de laatste grote romantische orkestliederencyclus en daarmee de kroon zette op een heel tijdperk. De première van zijn Vier letzte Lieder, met Kirsten Flagstad en het Philharmonia Orchestra, geleid door Wilhelm Furtwängler in Londen, heeft hij niet meer meegemaakt.


Klassiek rond Kerst op radio en tv

Kerstavond


De Bedding - De Avonden, de muziek van Frits van Egter. In Gerard Reves debuutroman De avonden klinken Bach en Charlie Parker, hawaïgitaren en psalmen. Met opnamen van muziekpassages uit de roman, voorgelezen door Reve zelf.


24/12, 23 uur, Radio 4


Eerste Kerstdag


December operamaand bij NTR Podium: Richard Strauss - Der Rosenkavalier, Akte I. De Nederlandse Opera, Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Simon Rattle. Regie: Brigitte Fassbaender, naar een concept van Willy Decker. Met Anne Schwanewilms, Kurt Rydl, Sally Matthews en Michelle Breedt.


25/12, 13.15 uur, Nederland 2.


Akte II en III worden uitgezonden op 26/12, om 13.15 uur, Nederland 2.


Kerstmatinee van het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Bernard Haitink. Met Anja Harteros, sopraan. Richard Strauss: Eine Alpensinfonie, Vier letzte Lieder.


25/12, 15 uur, Nederland 2.


Hommage aan Cristina Deutekom. Concert ter ere van de 80ste verjaardag van de sopraan. Met Eva-Maria Westbroek, Charlotte Margiono en de drie baritons.


25/12, 19.10 uur, Nederland 2.


Thema-avond over muziek en muzikale genialiteit. Met Milos Formans kostuumfilm Amadeus en om 22.45 uur een documentaire over onderzoek naar het effect van muziek op de mens. Daarin Bobby McFerrin en neurowetenschapper Daniel Levitin.


25/12, 20.14 uur, Arte.


Nacht van de klassieke muziek: liefhebbers hebben gestemd op hun favoriete fragmenten uit televisieopnames van concerten. Interviews met dirigent Lawrence Renes, pianist Ralph van Raat en mezzosopraan Karin Strobos. Presentatie: Hans Haffmans.


25/12, 22.40 uur, Nederland 2.


Tweede Kerstdag


L'enfance du Christ, oratorium van Berlioz, door Véronique Gens, Paul Agnew, Collegium Vocale Gent, Orchestre des Champs Élysées. o.l.v. Philippe Herreweghe.


26/12, 18.05 uur, WDR3


27 december


Kunststof TV Cultureel Jaaroverzicht met een terugblik op het bioscoopsucces van de film Gooische Vrouwen, de operazangeres Karin Strobos en haar succes bij de Nederlandse Opera en de fotograaf Erwin Olaf, winnaar van de Johannes Vermeerprijs 2011.


27/12, 22.45 uur, Nederland 2.


Nieuwjaarsdag


Nieuwjaarsconcert, live vanuit de Wiener Musikverein. Met de Wiener Philharmoniker o.l.v. Mariss Jansons.


1/1, 11.15 uur, Nederland 1.


vNTR Podium: Tsjaikovski's opera Jevgeni Onjegin door de Nederlandse Opera. Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Mariss Jansons. Regie: Stefan Herheim.


1/1, 13.05 uur, Nederland 2.


Ons lijstje favoriete opnamen van de Vier letzte Lieder is kort. Er zijn stapels cd's van gemaakt, maar het onderwerp en kwaliteit van de compositie maken dat de verwachtingen groot zijn en lastig te realiseren. Hoe zou je het onvoorstelbare, het groter dan menselijke tot klinken kunnen brengen? Daarbij komen de technische eisen die het stuk aan de zanger stelt: de adembeheersing, de enorme hoogte en laagte. Kirsten Flagstad moest tijdens de wereldpremière een lage toon vervangen door een toon die beter bij het register van haar stem paste. Elisabeth Schwarzkopf maakte het nog bonter. Ze liet op haar beroemde opname met George Szell het hele orkest in het lied Frühling een halve toon lager spelen om haar stem beter te laten uitkomen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden