Straten zonder plakkaatkunst

Vijftig jaar geleden was de verhouding tussen verkiezings-affiches en kiezers gelijk aan 1 : 3. Tegenwoordig is dat 1 : 20....

Het straatbeeld tachtig jaar geleden: ‘De partijen hebben hun schoonste voortbrengselen op ’t gebied der plakkaatkunst gereserveerd voor de laatste week. De hele stad ziet er bont uit.’

Het straatbeeld nu: ‘Ik ben vanmorgen van het station via de fysiotherapeut naar werk gelopen, een wandeling van veertig minuten. Ik heb welgeteld drie affiches voor het raam zien hangen, één van GroenLinks en twee van de Socialistische Partij.’

De eerste observatie is gedaan door een journalist van het Handelsblad in Amsterdam, de tweede is van Gerrit Voerman, gedaan in Groningen, en het lijkt hem onwaarschijnlijk dat de schone plakkaatkunst de komende twee weken het straatbeeld alsnog bont zal kleuren.

Volgens Voerman van het documentatiecentrum van politieke partijen was het nog nooit zo beroerd gesteld met het politieke affiche. Slechts weinigen voelen zich nog geroepen vanuit de woning blijk te geven van hun politieke voorkeur. ‘Vroeger zag je hele straten volhangen, een uitdrukking van het wij-gevoel. Die behoefte is er niet meer. Mensen zijn minder loyaal, minder betrokken ook.’

Aan de partijen ligt het in elk geval niet. De meeste hebben al hun leden een affiche toegestuurd en het CDA is er zelfs mee aan de deur geweest. De vraag was zelfs groter dan de laatste verkiezingen en de partij hoopt daarom dat haar plakkaten de buurten toch nog gaan veroveren. Ook SP en PvdA willen niet somberen. ‘Ik heb het gevoel dat we met Wouter Bos juist weer wat beter scoren’, zegt Erik van Bruggen van de PvdA-campagnestaf.

De sociaal-democraten hebben hun partijleider zelfs in vijf postervarianten afgedrukt. Daarop bespreekt hij vijf belangrijke thema’s met een groepje omstanders. De affiches zijn zodanig verspreid dat in één straat al die varianten zichtbaar zouden kunnen zijn, maar Van Bruggen heeft nog geen straat gevonden waarin het wij-gevoel zover reikt.

Gerrit Voerman heeft samen met hoogleraar staatsrecht Douwe-Jan Elzinga Om de stembus geschreven, een boek over verkiezingsaffiches. De geschiedenis daarvan gaat terug naar 1918 toen het algemeen kiesrecht werd ingevoerd. In symbolische voorstellingen werd de verzuiling tot uitdrukking gebracht en de politieke tegenstander geminacht. De combinatie hoge hoed en dikke sigaar kon maar één ding betekenen: kapitalist.

‘Er is de laatste jaren vaak gesproken over demonisering in de politiek, maar dat was destijds tien keer erger. De politieke rivalen werden afgebeeld als duivels’, zegt Remieg Aerts, hoogleraar politieke geschiedenis aan de universiteit in Nijmegen. Voor dat beulswerk werden zelfs kunstenaars als Albert Hahn ingeschakeld.

Na de Tweede Wereldoorlog, met de opkomende beeldcultuur, verdween die symboliek. De lijsttrekker won aan politiek gewicht en de affiches werden opgesierd met slogans, zoals ‘Kies de minister-president’ (Den Uyl) en ‘Laat Lubbers het karwei afmaken’ (op dat moment premier). Het was de tijd van ontzuiling en het politieke wij-gevoel brak gezinnen in tweeën. Jongeren keerden zich vanuit hun zolderkamer tegen de keuze in de huiskamer.

Daarna is het politieke affiche aan zijn neergang begonnen. Voerman heeft berekend dat de partijen in 1956 in totaal 1,75 miljoen affiches drukten. Op ruim 6 miljoen kiezers betekende dat één affiche per drie kiezers. Bijna vijftig jaar later had de politiek genoeg aan 550 duizend affiches. Met 12 miljoen kiezers kwam dat neer op een verhouding van één op twintig.

In dat jaar, 2002, was de mannetjesmakerij al zover doorgeschoten dat partijen volstonden met het portret van hun leider. De PvdA ging de verkiezingen in met Ad Melkert, de voorganger van Wouter Bos. Het Fortuynisme deed de verkiezingskoorts zo hoog oplaaien dat slechts weinig posters van Melkert ongeschonden het einde van die strijd hebben gehaald.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden