'Strategisch nieuws' maakt kijker eerder cynisch

In geen ander land in Europa besteedt de televisie zo weinig aandacht aan 'Brussel' als in Nederland. Dat komt doordat de EU hier vrijwel onomstreden is....

Door Maud Effting

De Europese Unie staat er belabberd voor in het nieuws. Communicatiewetenschapper Claes de Vreese (28) promoveert op 31 januari aan de Universiteit van Amsterdam op een onderzoek naar de invloed van televisienieuws over Europa op het publiek. Hij ontdekte niet alleen dat de EU wordt genegeerd door het Nederlandse televisienieuws, maar ook dat de invalshoek een groot effect heeft op kijkers: die worden cynisch over Europa als het nieuws een 'strategische' invalshoek heeft. Inhoudelijk nieuws maakt minder cynisch.

- Hoeveel aandacht besteedt de Nederlandse tv aan Europa?

'Nederland loopt voorop in het negeren van Brussel. Het NOS Journaal en RTL Nieuws hebben in 1999 minder dan 2 procent van hun nieuws aan de Europese parlementsverkiezingen besteed. In Denemarken, Frankrijk, Oostenrijk en Zweden lag dit op 12 procent, en in Portugal op 27 procent. Ook tijdens normale weken ligt de aandacht in Nederland niet hoger dan 2 procent, al stijgt het tijdens Europese tops wel naar 10 procent.'

- Is dat de schuld van de journalisten?

'Nee, het ligt voor een groot deel bij de politici zelf. Het is een feit dat de Nederlandse journaals er weinig in hebben geïnvesteerd. Toch is het geen taak van journalisten om euro-enthousiasme te creëren, maar van politici. Het probleem is: politici hebben lang het idee gehad dat ze moesten uitstralen dat het lekker ging daar in Brussel. Ze moeten een andere houding aannemen en de voor- én nadelen van ontwikkelingen laten zien. Als de politiek er niet in slaagt debatten te houden, kun je niet verwachten dat journalisten dat wel doen.'

- Hoe is dat gebrek aan interesse te verklaren?

'Het blijkt dat vooral uiterst linkse en uiterst rechtse partijen zich tegen de EU verzetten. Het politieke midden is voor. In Nederland zitten veel partijen in het midden. Dat levert weinig politieke conflicten en dus weinig nieuws op. Maar het ligt ook aan de organisatie van de journaals. Nederland heeft er simpelweg minder aan gedaan.'

U stelt de aanpak van het nieuws kan leiden tot een cynischer houding van de kijker. Hoe komt u daar aan?

'Ik heb twee nep-Journaals gemaakt, met medewerking van de echte redactie van het NOS Journaal. Het nieuws was fake, maar wel realistisch. Iedereen werkte mee: nieuwslezers, verslaggevers. In de Journaals zat één item over de Europese Unie, dat ik op twee manieren heb laten maken.

'Eén item had een inhoudelijke invalshoek en één een 'strategische' invalshoek. Het laatste betekent dat acties van politici worden geïnterpreteerd als een manier om zich positief aan het publiek te presenteren. Die Journaals hebben we aan twee verschillende groepen kijkers laten zien.'

'Vervolgens heb ik de kijkers vragen gesteld over de Europese Unie. Wat er bij hen opkwam als ze aan Europa dachten, bijvoorbeeld. En wat ze vonden van uitbreiding van de EU. Het opvallende was dat mensen na het zien van het strategische nieuws aanmerkelijk cynischer antwoorden gaven, terwijl de items maar drie zinnen verschilden. Hun politiek cynisme was toegenomen.'

- Bleven ze zo zuur?

'Nee. Een week later heb ik ze nog een keer ondervraagd. Toen bleek dat het cynisme weer was gedaald tot het gebruikelijke niveau. Het effect was niet blijvend. Maar ik weet niet wat er gebeurt als mensen herhaaldelijk worden blootgesteld aan strategische berichtgeving. Dat ga ik nog onderzoeken.'

- Is het erg, dat cynisme?

'Dat hoeft niet. Tijdens het referendum in Denemarken over de euro heb ik duizend mensen ondervraagd. Hoe meer strategisch nieuws ze hadden gezien, hoe cynischer ze waren, maar het had geen invloed op hun stemgedrag. Ook niet op de uitkomst. Mensen kunnen nóg zo cynisch zijn, ze gaan wel stemmen. Uit mijn onderzoek blijkt ook dat mensen met een grote kennis van de politiek sowieso cynischer zijn dan minder politiek bewuste mensen.

- Hoe groot is het effect van de invalshoek die een journalist gebruikt?

'Groot. In een ander experiment heb ik opnieuw twee Journaals aan mensen laten zien met een item over de EU. Het ene item had een economische invalshoek, het andere refereerde aan een conflict dat daarover was ontstaan. Toen ik mensen vroeg het nieuws na te vertellen, hoorde ik evenveel verwijzingen naar het nieuws zelf als naar de invalshoek. Terwijl die invalshoek maar 10 procent van het verhaal vormde. Het frame is dus minstens even belangrijk als de inhoud. Dat heeft me verbaasd.'

- Kon iedereen die items navertellen?

'Een klein deel van de mensen schreef helemaal niets op als ik ze vroeg waaraan ze dachten bij het woord Europa. Zelfs in een situatie waarin ze werden 'gedwongen' iets te zeggen, kwam er geen woord in ze op. Of ze meldden dat het ze niet interesseerde.'

- Aan welke invalshoek geeft u zelf de voorkeur?

'Aan de conflict-georiënteerde, al moet het wel inhoudelijk zijn. Mijn indruk was dat mensen die dat soort nieuws hadden gezien, heel evenwichtig reageerden. Ze zagen beide kanten van de zaak. Dat lijkt me democratisch.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden