'Straks bepalen ze nog dat een cd vierkant moet zijn'

'Hilversum gaat er van uit dat ze er nog een tienjarige licentie krijgen voor een bestel dat de gemeenschap jaarlijks 1,3 miljard kost....

'En wat halen ze in Den Haag nou weer in hun harsens?'

Effectpauze. Hij weet hoe hij zijn toehoorders moet bespelen.

Velen leunen gebiologeerd op hun uitklaptafeltjes. Op menige rug prangen de contouren van het interlockje door het colbert.

'Ze willen ons broodje bal afpakken'

De voorzitter had al gezworen dat de slagers, die van de Koninklijke Nederlandse Ambachtelijke Slagersorganisatie wel te verstaan, zich niet zonder slag of stoot door Brussel en Den Haag naar de slachtbank zouden laten voeren - om even bij deze ene metafoor te blijven. Maar nu staat daar achter de katheder het - jawel - vleesgeworden radioverzet uit hun jeugd. Sommigen hunner hebben hem 's zomers in de jaren zestig nog via het transistortje met regelmaat op een toetertje horen blazen, ten teken dat zonnebadend Nederland zich op het strand minstens een kwartslag diende om te draaien ('maar niet allemaal tegelijk, anders gaat het land trillen') teneinde egaal bruin te worden. Zeg maar piraat-bruin bij klits-klats-klandere: van de ene Veronica-hit naar de andere.

Nederland, zegt de aartsvader der Nederlandse discjockey's nu op enigszins temerige toon, wil altijd het braafste jongetje van de klas zijn. Wil een bruine arm halen bij Onze Grote Buren. Dus is ons plan voor een Europese federatie weggehoond, mijne heren. In Europa hebben we duizend jaar met elkaar liggen rollebollen, dus voor de Europese eenwording mogen we zeker honderd jaar uittrekken. Geloof ze daarom niet in Den Haag. Als ze daar zeggen: linksaf, dan moeten we naar rechts, en omgekeerd. De opvolgers van Lubbers c.s. (die hem overigens nooit het Ajax-gevoel verschafte) moeten beseffen dat de gehaktbal een wezenlijk onderdeel is van de Nederlandse cultuur.

Vierentwintig-komma-acht procent 'met stip' van de vleesconsumptie gaat via de bal. Nu de Franse steak hach in Europa de nieuwe norm dreigt te worden, zou Den Haag dus op de bres moeten staan voor onze bal! Notre ballon: je maintiendrai, nietwaar. De spreker geeft beleidsmakers alvast in overweging een onderscheiding voor het beste broodje bal van Nederland in te stellen (na Elseviers 'beste kopje koffie') en vermaant het Binnenhof: 'De bal moet blijven zoals wij hem willen hebben en niet zoals een paar overbetaalde mafketels in Brussel het bepalen.'

Eeltige werkhanden gaan op elkaar voor mede-ondernemer Willem van Kooten, die zich samen met zijn gehoor verenigd weet in het legioen der ZwoSloDerAa: de zwoegers en slovers der aarde, zoals de schrandere detective De Schaduw van jaren vijftig-jeugdheld Havank het kernachtig placht te formuleren.

Gaat de vestiging van Europese instellingen niet aan onze neus voorbij? Hebben we ons soms niet een oor laten aannaaien? Kohl en Mitterrand hebben het varkentje immers al gewassen; het Europese merkenbureau zit in Spanje 'en de slavink mag niet meer in het Nederlands aangemeld worden. Onze taal wordt verkwanseld, er zit behalve een verbod van de traditionele gehaktbal meer onheil aan te komen. Straks bepalen ze in Brussel nog dat een cd-plaatje niet meer rond mag zijn maar vierkant. Dus roep ik thans niet Kom van dat dak af, maar Blijf van m'n bal af! Ik zal morgen meteen even de heer Koelewijn bellen.'

Zijn populistische toonzetting maakt Willem van Kooten (53) tot een geliefd causeur in 's lands symposia-circuit, al heeft hij zelf altijd geroepen dat de natie naar de verdommenis gaat met al dat vergaderen. 'Als ik zou willen, zou ik de kost kunnen verdienen met het houden van toespraken.' Belastingambtenaren hebben vorige week op een sessie in Papendal van (multi)miljonair Van Kooten het advies gekregen een beetje te dimmen met het innen van belastingen. Neem de tachtigjarige oorlog, zo hield hij hen waarschuwend voor: daar lag immers niet zozeer een godsdienstkwestie aan ten grondslag, als wel Alva's invoering van de tiende en twintigste penning! 'Wij hebben ons toen doodgevochten. En nu betalen we klakkeloos op alles minstens 50 procent.'

Zonder kwinkslag blijven de dingen niet hangen. Z2 maakte hij zijn entree bij de belastinginspecteurs: 'Waarom congresseert u in Papendal? Nou kom ik hier aanrijden en zie een Van der Valk hier om de hoek, dus nu weet ik waarom: dat wordt besluipen vanavond.'

Ze lagen in een deuk. Als ze maar weten dat de grens bereikt is van het incasseringsvermogen der burgers.

'Het uitgangspunt van hun congres was: klantgericht. Ammehoela! Ik voel me helemaal geen klant. Ik zei: ''Als ik klant ben, wordt u geacht leverancier te zijn. Maar u levert niks, u haalt. In overdrachtelijke zin bent u eigenlijk incassobureau voor de overheid.'' Het ene deel van de bevolking vlucht in zwart geld, het andere in belastingparadijzen. Ik zeg nog tegen ze: hou de belastingvoet op 35 procent en je hebt geen gedonder meer. Dan jaag je de mensen niet meer naar het buitenland. Die zitten ook liever op een terras in Loosdrecht aan het water asperges te eten.'

De profeterende rol van Joost den Draaijer - de naam waaronder half Nederland hem nog kent - stoelt op een kortstondig, doch niet minder respectabel NCRV-verleden. Als gymnasiast (zijn vader was wiskundeleraar) vervulde hij in een live hoorspel beurtelings de rol van Jeremia en Jesaja, in ruil voor een boekenbon. Bestond er destijds maar zoiets als communicatiewetenschappen, dan had hij zich als student Nederlands aan de VU niet hoeven te verdiepen in Middeleeuwse mystiek en Gotisch. Niet afgemaakt dus, wel veelvuldig dronken van Amsterdamse trappen gerold.

Zijn studie bekostigde hij zelf; er kwamen er na hem thuis nog zeven. Baantjes. Pompbediende, achter de tap van een nachtcaf voor havenarbeiders.

Toen hij van zijn kamer gezet werd, kwam hij op een feestje van de Hilversumse textielhandelaren Verwey en vroeg of die niet een baantje voor hem hadden. Het Veronica-avontuur begon in 1961 met jenever zuipen in het kantoortje van Bull Verwey, de man die later anderhalf jaar cel kreeg wegens een bomaanslag op een concurrerend zendschip. Van Kooten: 'Toen de eerste adverteerder zich aanmeldde en er een commercial gemaakt moest worden, vroegen ze aan mij: kan jij dat? Ik zei: natúúrlijk kan ik dat - ook al wist ik er de ballen van.'

Luisterviskaart heette het bewijs dat = raison van n gulden per jaar het lidmaatschap behelsde van de Vereniging Vrienden van radiopiraat Veronica. Met begrippen als gouwe ouwe, hitwezen en met stip zeilde DJ Den Draaijer de dikke Van Dale binnen, al haalden zijn equivalenten 'plaatwerker' en 'hitmeester' het taalgebruik niet. Via het piratenschip (Borkum Riff, Norderney) riep hij het wereldkampioenschap Oengaaaa uit. 'Er ging iemand in de studio aan de Zeedijk in Hilversum liggen die onder toezicht van een bevriende medicus de A drie minuten lang kon aanhouden zonder adem te halen.'

Station call en Top Veertig: Van Kooten haalde z'n ideen uit Amerika, met Tineke het pad effenend voor vakbroeders als Chiel Montagne, Rob Out, Harmen Siezen en Klaas Vaak. Maar Boudewijn de Groots anti-Vietnam-protestlied Meneer de President was taboe, evenals Corry Brokkens vertaling van Milord, de boutade van een vrouw van lichte zeden. Na een verbod op de dijenkletser Ome Sjakie stond in z'n nakie pakte Van Kooten z'n biezen.

Op het toenmalige Hilversum III daverde zijn jargon middels 'de tomeloze tien van de daverende dertig' voort, met Griegs pianoconcert ('Joost mag niet eten') als herkenningstune. Het begrip troetelschijf werd in zijn mond tot truttelschijf verheven.

Hij was inmiddels de muziekuitgeverij Dayglow begonnen, gevolgd door Nada (Na Dayglow) en het latere NaNada. Platenpluggers leurden met tassen vol singles bij de studio-entree, alvorens hij er zijn Alfa Romeo parkeerde. In de media verschenen speculaties over de vermenging van zijn commercile activiteiten en vermeende invloed op de hitparade.

'Audi et alteram partem, zoals de Latijnse discjockey's reeds zeiden', sprak de invloedrijke Van Kooten onverstoord. Hoor en wederhoor, precies. Hij was immers een goede muziekuitgever op grond van het feit dat hij een goede muziekuitgever was? Een succesvol DJ omdat hij toevallig zijn vak verstond?

Vermoeiend was het wel om een hooggenoteerde smartlap als Een kind zonder moeder is als een vaas zonder bloemen van adequaat commentaar te voorzien: 'Goud op snee, denk aan het loodje. Die komt er ook wel, niet. Bekijk 't maar. Oe-oi' Liet hij op de FM-zender een luide boer, dan riep hij hij hikkend: 'Sorry mensen, ik geloof dat deze man eens naar de dokter moet.'

Twintig jaar later graaft Van Kooten, kauwgum kauwend, tussen heuvels papieren op een vliegdekschip van een bureau in het kantoor van zijn platenmaatschappij Red Bullet Productions in Hilversum, 'de enige onafhankelijke, niet-buitenlandse'. Het baardje is verdwenen, het paarszijden hemd vertoont een bolling. 'Koopman' thans, over wie TROS-directeur Wolzak destijds publiekelijk zei: ja, we zijn bang voor de factor Van Kooten. Dat we staat voor Hilversum.

Hij is niet alleen de grootste externe aandeelhouder van Endemol. Hij bestiert radiozender Holland FM. Parachuteerde zoon Jeroen in zijn eigen opnamestudio Bullet Sound in Nederhorst den Berg. Staat voor een BV of twintig, waarvan een aantal in het audio-visuele landschap opereert. Na de 'CDA-mediamafia' ('ik ben al jaren aan het broeden op een onthullend boekwerk over dit onderwerp') kan nu de toekomst-schets van de Wiardi Beckmanstichting inzake het publieke bestel op Van Kootens hoon rekenen. Mede-samensteller Walter Etty vooral.

'Eerst heeft die man de Stopera naar God geholpen en nu zijn de media aan de beurt. Z'n rapport staat vol met halve waarheden en onwaarheden. Waar heb ik die onzin nou gelaten?' Kopien worden aangereikt door zoon Eelco ('de jongste makelaar van Nederland, thans even in de muziek - ik zeg altijd: ik ken veel arme mensen in de muziek, maar ik ken geen arme makelaars').

'Etty, aardige jongen hoor', maar z'n plan voor abonnee-tv (alleen wie kijken wil betaalt) komt volgens Van Kooten absoluut te laat, evenals het idee om de huidige omroepverenigingen en de NOS samen om te vormen tot een coperatie naar het model van Perscombinatie nv. 'Mosterd na de maaltijd! Had tien jaar eerder moeten gebeuren. Toen waren er nog geen satellieten. Nou liggen er nóg drie op de loer, man. Dat heb ik ook tegen het Commissariaat voor de Media gezegd, toen ik daar m'n zegje mocht doen omdat ik geacht word media-expert te zijn. Er is geen tijd meer om 't op je gemakkie te gaan zitten regelen. Het is niet vijf voor twaalf, maar twee over twaalf.

'Trouwens, de omroepen gaan er van uit dat ze nog een tienjarige licentie krijgen voor een bestel dat de gemeenschap jaarlijks 1,3 miljard kost. Ammehoela! Bij een paars kabinet ben ik daar niet zo zeker van, nu de traditionele beschermengel CDA is weggevallen. Die Etty is trouwens net zo min omroepexpert als Braks die bij de KRO zit. Braks heeft misschien verstand van landbouw, maar van vis niet en van omroepen al helemaal niet.'

In een belendend vertrek kijkt W.F. Hermans ons boven de ijskast vorsend aan. Niet dat de schrijver er hangt omdat deze binnenkort een bijdrage aan de Mega Top-50 zal leveren, zoals aanvoerder The Symbol, ofwel Prince ('Hermans moet nog een mooi plaatsje aan de muur krijgen'); het portret van een van Van Kootens favoriete auteurs is louter bedoeld 'als tegengas voor mijn dagelijkse beslommeringen'. Het gaat hier om een aanwinst uit de periode waarin Van Kooten samen met Wim T. Schippers voor het fenomeen Sjef van Oekel ('Zuurkool met vette jus') met succes een plaatsje binnen het Nederlandse cultuurgoed bevocht, met in diens kielzog de ook niet geringe Gerrit ('Ik steel als de raven') Dekzijl.

'Die Schippers heeft net twee prijzen gehad. Dan ben je verloren, h. Ik sprak hem pas en ik zei: je bent nu echt establishment geworden, Wim.' Per autotelefoon regelt de voormalige aandeelhouder van de Krant op Zondag voor ons een terrastafeltje van zijn favoriete restaurant in Loosdrecht. Zijn priv-bastion op een schiereiland aan de Loosdrechtse plassen is niet voor een verslaggever toegankelijk. Ongenode gasten schiet hij desnoods van zijn erf af. Priv is priv. Terloops wil hij nog wel kwijt dat zijn zoon Julio om half zes 's ochtends de deur uit gaat. 'Heeft minimal brain damage. Is erg gelukkig op zijn werk.'

'Zie dat?', zegt hij achter het stuur. 'Moet je eens opletten. Het zijn bijna altijd lekkere dames die zich in een Golf-cabriolet voortbewegen. In acht van de tien open dakjes zijn het blondines. Lijkt me interessant voor een auto-importeur om nader onderzoek naar te doen.'

Over onderzoek gesproken, in '78 heeft Van Kooten nog tegen Wiegel en Kosto gezegd: pas op, de satelliet komt er aan. Neem maatregelen, anders gaan we naar de kloten! 'Nederland was het dichtstbekabelde land ter wereld, daarmee had het CDA gedacht de zaak onder controle te kunnen houwen. Maar door de Europese wetgeving kon dat dus niet meer, dat waren ze even vergeten. Voor het CDA is de kabel het paard van Troje gebleken te zijn.

'Ze hebben geen beleid, geen visie. Het zijn korte-termijnbehartigers van elkanders belangen, al dan niet via de SER. Nederland wordt doodgeluld en doodgeregeld. Het belangrijkste kanaal is in buitenlandse handen gegeven, maar TV 10 van Joop van den Ende moest om zeep geholpen worden, een grote beleidsfout en een buitengewoon groot schandaal. Daarmee hebben ze een heel vak in de waagschaal gesteld waar we als Hollanders goed in zijn. Zie Endemol, met programma-licenties in meer dan dertig landen. Dat is een grote exportindustrie. Daar moeten we het van hebben, want het gaat niet goed in dit land.

'De audio-visuele industrie is buitengewoon arbeidsintensief en nog schoon ook. Die had gesteund moeten worden door de overheid. Maar het is kort gehouwen, klein gehouwen, ziek gehouwen door het CDA, met steun van de PvdA. Als Etty nu verwijst naar het succesvol geploeter van Endemol moet er meteen bij gezegd worden dat dit succes is gekomen ondanks en allesbehalve dank zij de overheid. Ach, die fluwelen dictatuur van het CDA, jongen. Heb je ooit het gesprek met de minister-president gezien? Nooit n echte vraag is er gesteld, alles voorgekauwd. Sinds 1917 zijn de katholieken met hun netwerken onafgebroken aan de macht geweest, dat komt nergens op de wereld voor.'

Hoe persoonlijk is Van Kootens verbittering? Tenslotte is zijn commercile satellietzender Cable One na twintig maanden uit de lucht gehaald als zijnde niet buitenlands. Even raakt het lunchgenot met een bordje asperges en gegrilde zalm op het tweede plan. Zijn Holland FM komt in vijf miljoen kabel-gezinnen, is ook op de middengolf te beluisteren, maar niet op de FM. 'Terwijl we wel voldoen aan de eerdere voorwaarde dat je in 60 procent van het land op de kabel moest zitten.' Niettemin ging de FM-vergunning naar Radio Noordzee van concurrent Guus Jansen (uitgeverij Strengholt).

'Zonder dat wij muziekuitgevers het wisten, heeft Jansen als vice-voorzitter van Buma-Stemra zes tot negen miljoen gulden uit de kas van Buma-Stemra weten te fietsen ter financiering van Radio Noordzee. Zodra hij er lucht van kreeg dat we aan Hollands repertoire gingen doen, kreeg hij ook ineens dat briljante idee!

'Er loopt nu een bodemprocedure van de muziekuitgevers tegen die club. De multinational uithangen en Maecenasje spelen met OPM, other people's money? Daar klopt iets niet. Het ministerie van Justitie laat nu een onafhankelijk accountantsonderzoek instellen bij de BUMA. Dat is nog nooit vertoond.'

Nijdig slikt hij een stukje zalm weg met Cola Light. Zoals vis moet zwemmen, moet je radio vrij laten. Het Amerikaanse systeem: ga je op je bek, dan ga je op je bek. 'Het Commissariaat voor de Media bezit drie villa's en een gebouw. Kost tien miljoen per jaar, schat ik. Wat doen ze daar? Luisteren of iemand niet stiekem een keer te veel Douwe Egberts zegt. Waanzin. Nederland is de decadentie van de consensus-maatschappij. Krijgen de omroepen weer voor tien jaar licentie, kost ons dat dertien miljard. Over de Betuwelijn die de helft minder kost, staat half Nederland op z'n kop. Maar dit wordt op een achternamiddag gewoon door de Kamer gefietst.'

Maar zijn de zuilen niet nog altijd het pluriforme gedachtengoed van het Nederlandse volk? Intens-meewarige blik. 'Alleen de EO en de VPRO kun je als zodanig nog herkennen. Geef die samen een eigen kanaal en laat de rest ophoepelen. Drie kanalen, een luxe die we ons niet kunnen permitteren. Radio idem dito. De Ster-opbrengst van Radio 3 is honderd miljoen, de kostprijs nog geen twintig. Aan Radio 3 verdient het bestel dus 80 miljoen gulden. Is dat dan niet commercieel? Hoepel toch op, joh.

'Fiftynine channels and nothing on, ken je dat lied van Bruce Springsteen. Prima. Wat willen we toch? Ga ik toch lekker een boek lezen?' Van Kootens Holland FM draait er geen Nederlandstalig werkje minder om. 'Op ieder asfalt bloeien wel een paar mooie bloemen', zegt de directeur eenvoudig, de aandacht vestigend op een opmerkelijke mond vol tanden die toebehoren aan 'zijn' 50-jarige Jordaanzanger Nico 'Liefde in de nacht' Landers.

'In Amerika en Engeland, overal hoor je lokaal produkt. Hier vinden we het raar. Weg met ons h. Ik vind dat we in Nederland opgevoed worden met de gedachte: we zijn klein, we spreken een rare taal, we kunnen niks, we mogen niks en we willen niks. Dat wil ik in mijn boek aan de kaak stellen: het RTL-gebeuren, de Fokker-affaire waar ik doodziek van ben. Weg met ons, is de titel. De audio-visuele industrie wordt vermoord. Geavanceerde, innovatieve industrien, daar moeten we het van hebben.'

Op tafel komt een buisje, zwart, soepel en poreus. Gemaakt van vermalen oude autobanden. De leaky pipe. Leg je onder een golfbaan en je spaart drainerend veel water uit. Aan de Portugese Algarve ('heb ik een buitenhuis en ben ik project-ontwikkelaar') liet Van Kooten zo gras groeien op zeg maar woestijn. Toevallig stond het fabriekje te koop in IJsland. Nog nooit geweest, nee.

Qua onroerend goed verspeelde hij weliswaar een kapitaal aan een bouwproject in Iran, maar voor de rest blijft het 'twaalf ambachten, dertien successen'. Tot in de VS aan toe.

Even overwoog de mediamagnaat nog dit achterlijke land zonder digitaal-mobiel telefoonnet te verblijden met een nieuwe politieke partij (Groen Rechts of Leefbaar Nederland). Desnoods wilde hij 'inderdaad als de Nederlandse Berlusconi' wel premier worden, teneinde meteen plaats te maken voor een Wiegel of een Terlouw. 'Maar bij de gemeenteraadsverkiezingen heb ik wel Leefbaar Hilversum van Jan Nagel gesteund. Rare eikel, mag hem wel. Wat gebeurt? 'Ze worden buitenspel gezet. Schande.'

Schande, die miljoenen verslindende campagne van de KPN. 'Eerst de binnenlandse tarieven verhogen, zodat oude wijffies niet meer met elkaar kunnen bellen dan tegen dubbel tarief.'

Schande, dat er in te grote leerfabrieken zonder discipline geen Duits meer wordt onderwezen, 'terwijl Duitsland verreweg onze grootste klant is'. Van piraat tot moraalridder. Drank is voor hem ook al jaren taboe ('de helft van de Gooise horeca heb ik ongeveer gefinancierd'); hij wist vaak niet meer hoe hij thuiskwam. En piraten? Die horen anno 1994 kennelijk tot het establishment, anders zet je die niet in het Omroepmuseum, zei Willem van Kooten vorige week nog bij de opening van de expositie Nederlandstalige zeezenders. 'Piraten, zijn dat tegenwoordig niet jochies die zich achter hun computer storten op de digitale snelweg om er achter te komen hoeveel ijsbergen er op de wereld zijn?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden