Strafregels of een zoen van de juffrouw?

Straffen op school moet, vindt directeur Van 't Zelfde van het Hugo de Groot-college, maar liever beloont hij leerlingen. Met aandacht of zelfs een cadeau. Zijn aanpak op de Rotterdamse 'probleemschool' werkt.

'Toen ik hier voor het eerst kwam, dacht ik maar één ding: dit moet anders. Docenten werden bedreigd en hun auto's werden vernield. Ze werden uitgescholden voor kankerhoer en in hun gezicht gespuugd.' Schooldirecteur Eric van 't Zelfde zegt het zonder te knipperen. 'Het was hier uitzichtloos.'


Vier jaar later zit Van 't Zelfde in zijn kantoor in het Hugo de Grootcollege in Rotterdam-Zuid. Door een 'totale absentie van regels' heerste op zijn school slechts één regime: dat van de chaos. 'Voor onderwijs was geen plaats. Het ging hier puur om overleven. Denk aan: messen, pistolen, aanrandingszaken. Er heeft hier een kind met een doorgeladen pistool in de mond van een ander gestaan.'


Toegegeven, het Hugo de Grootcollege was in 2009 geen normale school. 93 procent van de leerlingen bleek zogenoemd 'risico-geïndiceerd'. 'Dat betekent dat er thuis eerwraak is of incest. Dat ze onder de armoedegrens leven of dat ouders hun kinderen niet kunnen opvoeden. Noem maar op', zegt de directeur. Extreem of niet, de vraag waar dat lerarenkorps dag in dag uit mee worstelde, is er wel een die op alle pakweg 1.300 Nederlandse middelbare scholen speelt. Namelijk: hoe houd ik orde in een moeilijke klas?


Nederlaag

'De lijst van methoden is lang en divers ', stelt orthopedagoge Astrid Boon, die al zo'n dertig jaar samenwerkt met schooluitvallers. Ook is er volgens haar te vaak weerstand om überhaupt te straffen. 'Leraren zien dat te vaak als een nederlaag. Ze denken: mijn les zou zo goed moeten zijn dat ik geen straffen nodig heb. Dat is pedagogische impotentie. Je moet er juist bovenop zitten. Wat dat betreft is de Hugo de Grootschool in Rotterdam een uitzondering.'


Tijdens zijn eerste week liep Van 't Zelfde elk uur mee met een andere klas. 'Ik weet nog dat ik al tijdens het derde uur dacht: ik steek zelf een prullenbak in de fik. Kinderen van 14, 15, 16 jaar willen eigenlijk maar één ding en dat is aan iemands lippen hangen. Daar ontbrak het hier aan.'


Daarom liet hij 54 van de 60 docenten gaan. 'Absoluut geen slechte mensen, hoor. Laat dat duidelijk zijn. Het waren vermoeide helden. Ze moesten dagelijks omgaan met idiote situaties', zegt hij.


Ook voerde de directeur een nieuw sanctieprotocol door. 'Toen ik hier kwam, was er een totale absentie van regels. Terwijl kinderen die juist nodig hebben.' Dus word je betrapt op drugs- of wapenbezit? Dan betekent dat: verwijdering van school en aangifte bij de politie. Vechtpartijen en bedreigingen? Zelfde verhaal.


'Die straffen waren alleen bedoeld om de excessen tegen te gaan', zegt Van 't Zelfde. 'We leven al in zo'n straffende maatschappij dat je daar op scholen juist mee moet oppassen. Je moet elkaar waardering geven; elkaar belonen.'


Tijdens een bijeenkomst met alle mentoren vroeg Van 't Zelfde daarom wie van hen wel eens een ouderbrief stuurde zodra een kind zich misdroeg. Bijna alle mentoren staken hun hand op. Toen vroeg Van 't Zelfde: 'Hoeveel van jullie sturen weleens een brief waarin staat dat je trots bent op een leerling?' Geen van de mentoren stak zijn hand omhoog. 'Daar ging het mis', zegt hij. Sindsdien is de regel: stuur elke rapportperiode naar de ouders van minstens twee leerlingen een brief waarin staat hoe goed ze het doen. 'Belonen in plaats van straffen, daar draait het om.'


'Eigenlijk is mijn verhaal gelijk aan dat van Van 't Zelfde', zegt Trudy Coenen, lerares Nederlands op een vmbo-school in Amsterdam en in die hoedanigheid verkozen tot Lerares van het Jaar 2010. 'Het centrale woord is bij ons allebei aandacht. Aandacht en oprechte interesse voor het kind.'


'Ik sta 's ochtends altijd bij de deur en geef elk kind een hand. Dat soort kleine dingen helpt. Op die manier zie ik het direct als er iets is. Als een kind bijvoorbeeld heel wild uit zijn ogen kijkt, weet ik dat er die ochtend iets is gebeurd. Dan zeg ik: 'Mohammed, blijf even op de gang staan tot iedereen binnen is.' Als je vervolgens aan hem vraagt wat er is, komt er altijd een heel verhaal uit. 'Oh juf, mijn vader dit en mijn moeder dat...' Als je daar aandachtig naar luistert, haal je de kou uit de lucht. Door een paar minuten aandacht voelt het kind dat hij gezien wordt. Dat zijn ook beloningen en je voorkomt er bovendien ordeproblemen mee.'


Van 't Zelfde ging op zijn school nog een stap verder. Hij vindt het belangrijk goed gedrag ook in het openbaar te roemen, dus riep hij een officiële beloningsdag in het leven. Alle leerlingen komen een keer per jaar bijeen in de aula en diegenen die iets exceptioneels hebben gepresteerd, worden een voor een naar voren geroepen. Daar worden ze in het zonnetje gezet en krijgen ze bijvoorbeeld een boekenbon.


Die beloningsdag evolueerde. Rijkere buurtgenoten doneerden geld, er kwamen meer cadeaus die bovendien groter waren. 'Denk aan een mooie jas met het schoollogo erop of een pet.'


Het werkt, zegt Van 't Zelfde. 'We doen het nu vier jaar en je ziet dat de leerlingen die niets winnen vaak harder klappen dan diegenen die wel winnen. Ze gunnen het elkaar. Er is een soort groepsgevoel ontstaan. De leerlingen lopen trots rond met hun gewonnen jasje waar het Hugo de Grootlogo opstaat, terwijl die naam vroeger iets was om je voor te schamen. Ze voelen dat het belonen elke dag gebeurt. Niet met cadeaus, maar met aandacht en waardering. Je moet die dag ook echt zien als topje van de ijsberg.'


Toch was het juist dat topje van de ijsberg dat dit jaar alle aandacht opeiste. Een rijke buurtgenoot doneerde twee zesweekse zeilreizen als beloning. Critici waren verontwaardigd: hoe durft een school zulke beloningen uit te loven? Een aai over de bol zou genoeg moeten zijn.


'Voor dat wedstrijdelement moeten we inderdaad geweldig uitkijken', zegt Bas Levering, pedagoog aan de Universiteit Utrecht. 'De grote kracht van het Nederlandse onderwijs is dat we kinderen leren samenwerken. We leiden ze op tot mondige, democratische burgers die zelf moeten nadenken. Als je overal een wedstrijd van maakt, inclusief prijzen, is iedereen altijd elkaars tegenstander. Daarom vind ik het beloningssysteem van Van 't Zelfde op zijn minst merkwaardig. Voor het meest normale gedrag worden de grootste prijzen uitgedeeld.'


'Dat soort kritiek vind ik jammer', reageert Van 't Zelfde. 'De discussie over het beloningssysteem wordt gekaapt door de hoofdprijs, maar het is veel meer dan zo'n zeilreis alleen. Nu lijkt het alsof je als school de keuze moet maken tussen of straffen of een zeilreis. Het gaat om alles wat daartussen zit.'


De deur voor elkaar openhouden, bijvoorbeeld. Of 's ochtends in de gaten houden of kinderen wel hebben gegeten. Mentoren die op huisbezoek gaan. Van 't Zelfde: 'Iedereen werkt zich hier uit de naad. Iedereen geeft elke dag aandacht aan de kinderen. Daar gaat het om en daar doet een boekenbon of zeilreis niets aan af. En al die pedagogen met hun kritiek? Ach, kijk naar de cijfers, zou ik zeggen.'


Afgelopen schooljaar had het Hugo de Grootcollege 160 nieuwe aanmeldingen, tegenover 34 in het jaar dat Van 't Zelfde directeur werd. Het slagingspercentage, dat in 2009 23 procent was, lag vorig jaar tussen de 90 en 100 procent en het aantal incidenten is drastisch teruggebracht. 'We hebben nu gemiddeld één incident per jaar', zegt Van 't Zelfde. 'tegenover talloze in 2009. Ja, daar ben ik trots op.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden