Strafrechtelijk onderzoek MH17: 'We weten precies wat er is gebeurd'

Het vliegtuig MH17 is op 17 juli 2014 uit de lucht geschoten door een BUK-raket van de 9M-38-serie die afkomstig was uit Rusland. De raketinstallatie werd na gebruik in Oekraïne weer teruggebracht naar Rusland. De raket die een einde maakte aan het leven van alle 298 inzittenden van de vlucht werd afgevuurd vanuit een landbouwveld in Pervomaiskiy vanuit een gebied dat onder controle stond van pro-Russische separatisten.

De presentatie van het rapport.Beeld ANP

Dit blijkt uit het strafrechtelijk onderzoek naar de ramp met Malaysia Airlines-toestel MH17 op 17 juli 2014. Het is de eerste keer dat politie en Openbaar Ministerie naar buiten treden met hun onderzoeksresultaten. Tijdens de presentatie van het rapport waren tapgesprekken te horen waarin separatisten praten over de levering van de BUK-raketinstallatie. Ook waren filmbeelden te zien van het transport van de BUK-installatie van Rusland naar Oekraïne. Bij Torez werd de BUK van zijn trailer gehaald en naar het landbouwveld op 6 kilometer ten zuiden van Snizjne gereden. Van het afvuren van de raket zijn getuigenverslagen, en er zijn tapgesprekken en foto's die het afvuren van de raket bevestigen.

Op satellietbeelden van 16 juli en 21 juli 2014 is duidelijk te zien dat er verschillen zijn tussen het landbouwveld waar vandaan de raket werd afgeschoten. Het veld is op de beelden van 21 juli geblakerd. Uit tapgesprekken blijkt dat de BUK-installatie op vrijdag 18 juli weer terug is in Rusland.

Het Joint Investigation Team (JIT) dat het onderzoek deed, benadrukte dat het niet twijfelt aan de juistheid van de conclusies van het onderzoek. Rusland verstrekte informatie waaruit zou blijken dat de raket die vlucht MH17 trof niet te zien is op radarbeelden. Die informatie klopt niet, benadrukte Wilbert Paulissen, hoofd van de Landelijke recherche, tijdens de presentatie van het onderzoek.

Aan het eind van de presentatie kondigde het JIT aan dat het in elk geval tot begin 2018 doorgaat met het onderzoek. Fred Westerbeke, hoofdofficier van het Landelijk Parket: 'Het is aan een rechter om hierover een oordeel te vellen. De volgende vraag is: wie zijn hiervoor verantwoordelijk?'

Dagboek van het MH17-onderzoeksteam: veel weten, weinig kunnen zeggen

Al meer dan twee jaar doet een internationaal team van rechercheurs, forensisch specialisten en officieren van justitie onderzoek naar de toedracht van de ramp met vlucht MH17. Afgelopen maanden sprak de Volkskrant drie hoofdrolspelers. Ze deden hun verhaal: want dit onderzoek is als geen enkel ander onderzoek. (+)

'Het is bijna niet uit te leggen dat het zo lang duurt, maar het is geen onwil'

'We gaan de zaak oplossen', zegt Fred Westerbeke, hoofdofficier van het Landelijk Parket. 'Maar er is een verschil tussen oplossen, vervolgen en naar de gevangenis sturen.' (+)

'Honderd betrokkenen, geen verdachten'

Namen van verdachten noemt justitie niet. 'We hebben zo'n honderd personen geïdentificeerd die betrokken zijn geweest bij de hele operatie. Van een aantal weten we vrij precies wat hun rol en positie was', zegt Westerbeke. 'Denk aan degenen die de komst van de BUK-raket organiseerden en wie in charge waren van het transport die dag. We weten precies wat er is gebeurd, maar wie nou precies in charge was en of er sprake was van opzet, daar gaat het onderzoek nog op door.'

Onderzocht wordt ook nog of degenen die de BUK afschoten wisten dat het vliegtuig dat ze neerhaalden een passagierstoestel was met 298 inzittenden. Vooralsnog zijn daar geen aanwijzingen voor, stellen zowel Westerbeke als Paulissen. De separatisten hadden in de dagen voor de ramp zware verliezen geleden, en zich net herbewapend. Westerbeke: 'Maar we kunnen pas met zekerheid zeggen of er sprake was van opzet als we de hoofdverdachten of andere getuigen hebben gesproken.'

Het JIT-onderzoek in cijfers

Tussen 100 en 200 personen uit het JIT hebben dagelijks aan het onderzoek gewerkt. Nu werken nog een kleine 100 rechercheurs en officieren aan het onderzoek. Tientallen containers vol wrakdelen zijn onderzocht, waaronder 1448 relevante wrakdelen voor het onderzoek. 60 rechtshulpverzoeken verstuurd naar meer dan 20 landen, 5 miljard internetpagina’s zijn vastgelegd en worden onderzocht. Een half miljoen video’s en fotos zijn onderzocht en er zijn meer dan 200 getuigen gehoord. Het onderzoeksteam heeft 150 opgenomen telefoongesprekken beluisterd ruim 3500 tapgesprekken uitgewerkt.

Tweehonderd getuigen

Normaal gesproken zijn politie en het Openbaar Ministerie terughoudend met het verstrekken van onderzoeksinformatie voorafgaand aan een strafzaak. Ditmaal doen ze het wel. Onder meer om de nabestaanden, van wie sommigen weinig fiducie zeggen te hebben in een goede afloop van het onderzoek, het vertrouwen te geven dat er alles aan gedaan wordt de zaak op te lossen. 'We willen laten zien dat we ongelooflijk opschieten. Dat we heel veel materiaal hebben. We zullen achterhalen wie er verantwoordelijk zijn, op zo'n manier dat zij vervolgd kunnen worden', benadrukt Westerbeke in een gesprek met de Volkskrant. Daarnaast hoopt justitie getuigen die zich nog niet hebben gemeld ertoe over te halen toch hun verhaal te doen.

Afgelopen twee jaar sprak het onderzoeksteam, dat bestaat uit Nederlandse, Oekraïense, Australische, Belgische en Maleisische politiemensen en officieren van justitie, al zo'n tweehonderd getuigen. Westerbeke: 'Een aantal getuigenissen is cruciaal. Ze hebben dingen gezien die het plaatje kunnen inkleuren, hun verklaringen kunnen essentieel zijn in de toekomst.'

Het onderzoeksteam baseert zich daarnaast onder meer op forensisch onderzoek naar de lichamen van de slachtoffers, hun bagage en het vliegtuigwrak. Ook vlogen forensisch rechercheurs in mei 2015 naar de rampplek om grondmonsters te nemen, in de hoop residuen van de raket aan te treffen, en om zendmastonderzoek te doen. Op die manier heeft de politie nauwkeurig vastgesteld waar de mobieltjes van mogelijk betrokkenen zich in de dagen rond de ramp bevonden. Een team van 8 Nederlandse rechercheurs luisterde daarnaast samen met Australische collega's afgelopen twee jaar 150 duizend tapgesprekken af. De opnames werden beschikbaar gesteld door de Oekraïense veiligheidsdienst. Ook zocht het onderzoeksteam contact met alle journalisten die op de plek van de ramp zijn geweest, en werd hen gevraagd hun fotomateriaal te overhandigen. 'Wat opvallend was dat buitenlandse journalisten makkelijker meewerken dan hun Nederlandse collega's', zegt Thiry.

Maleisische onderzoekers bij een brokstuk van vlucht MH17 in Oekraïne, in juli 2014.Beeld reuters

Hoofdofficier Fred Westerbeke:

'We hebben voor vandaag een selectie gemaakt van ons bewijsmateriaal, we kunnen nog niet alles laten zien. We konden een ongeluk van buitenaf of een aanslag van binnenuit al snel uitsluiten. Ook kunnen we uitsluiten dat MH17 door een toestel vanuit de lucht is neergeschoten. Dat vliegtuig zou dan op radarbeelden te zien moeten zijn.

'We zijn een video op het spoor gekomen met relevante radarbeelden uit het betreffende gebied. Daarmee kan de discussie over de radarbeelden wat ons betreft worden afgesloten.
Naast de getuigen zijn ook luchtverkeersleiders gehoord, en zijn gesprekken beluisterd tussen het vliegverkeer en luchtverkeersleiders onderling. Mede daarop constateren wij dat er geen vliegtuig in de buurt was dat MH17 kan hebben neergeschoten.

'De Russische Federatie trekt nu ook de conclusie op hun radarbeelden dat er geen vliegtuig is te zien dat MH17 kan hebben neergeschoten.
Daarmee blijft over: het scenario dat MH17 vanaf de grond moet zijn neergeschoten.'

'Juridisch geen speld meer tussen te krijgen'

Volgens onderzoeksleider Gerrit Thiry heeft zijn team elk stuk bewijsmateriaal 'drie maal omgedraaid, om zich ervan te verzekeren dat het écht was en het niet was gemanipuleerd.' Ook beschikt zijn team inmiddels over diverse radarbeelden. 'Wat het JIT betreft 'kan de discussie over de radarbeelden worden gesloten'.

De Russen stelden dat ze de originele beelden niet meer bezaten. Vorige week lieten ze weten de gegevens toch te overhandigen. Volgens het onderzoeksteam was dit ruwe beeldmateriaal niet cruciaal, maar wel belangrijk om alle twijfel weg te nemen in het onderzoek dat gevoelig is voor complot- en doofpottheorieën. Al eerder hadden de Amerikanen een rapport opgesteld op basis van hun 'intelligence'. Westerbeke: 'We zijn daar steeds met hen over in overleg geweest. De Amerikanen kunnen niet zo maar inzage geven in staatsgeheimen, want ze willen niet laten zien wat ze allemaal kunnen. Uiteindelijk is het toch gelukt om het relevante materiaal in de vorm van conclusies in het dossier te krijgen. De MIVD en de landelijk officier terrorismebestrijding hebben inzage gehad in het achterliggende staatsgeheime materiaal. Daarmee is het beschikbaar en te gebruiken in een rechtszaak.'

In interviews met de Volkskrant stellen betrokkenen bij het onderzoek dat ze zich kunnen voorstellen dat nabestaanden toch ook teleurgesteld zijn. Het is immers nog steeds onduidelijk wie verantwoordelijk waren voor de dood van 298 reizigers, of, hoe en wanneer zij worden vervolgd.

'We hebben bewezen wat iedereen al twee jaar denkt te weten', zegt Wilbert Paulissen. 'Maar een belangrijk verschil: hier is geen juridisch speld meer tussen te krijgen', voegt Westerbeke toe. 'Dat is een grote stap vooruit, iets waar veel mensen twee jaar geleden niet in geloofden.'

Het zogenoemde Joint Investigation team (JIT) onderzocht niet alleen het scenario waarbij MH17 door een BUK-raket uit de lucht werd geschoten. 'We hadden vier scenario's. Kan er sprake zijn geweest van een ongeval? Nee. Een aanslag die bijvoorbeeld gepleegd is door een terrorist binnen het vliegtuig? Nee, de explosie kwam van buitenaf. Was het een gevechtsvliegtuig? Nee, het kan alleen maar een BUK-raket zijn geweest. Als je terugredeneert, is dit de enige mogelijkheid', zegt Paulissen.

Heeft u hier een BUK-raket gezien?

Veel mensen moeten het transport hebben gezien van de BUK-raket die de MH17 neerhaalde. Bert Lanting volgt het spoor, vanaf de Russische grens Oekraïne in, en vraagt ooggetuigen over hun angst heen te stappen. (+)

De reconstructie van de cockpit van vlucht MH17 tijdens de presentatie van het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in oktober vorig jaar.Beeld anp

Ook een half antwoord is een stap naar de waarheid

Het lijkt alsof het MH17-onderzoeksteam deel is geworden van een propagandaoorlog tussen het Westen en Rusland. Maar het is een propagandaoorlog die van één kant wordt gevoerd, schrijft Bert Lanting in het commentaar van de Volkskrant.

Uit de persconferentie:

Wat is de bron van de gebruikte tapgesprekken?
Wilbert Paulissen: 'Dat zijn tapgesprekken van de Oekraïense geheime dienst, die zijn via een rechter beschikbaar gesteld.'

Bent u tevreden met de informatie die u van de Russen heeft gekregen? Heeft u gekregen wat u wilde?
'We hebben veel gekregen, maar ook een aantal zaken niet, zoals de primaire radarbeelden. We hebben nog verscheidene vragen uitstaan.'

U heeft 150 duizend telefoongesprekken uitgeluisterd. Was er sprake van opzet?
'Die vraag wordt nog onderzocht. Maar ik ben niet voor niks begonnen met het schetsen van de situatie: er was een oorlog gaande, dat kan een indicatie zijn over opzet of het ontbreken daarvan.'

Fred Westerbeke: 'De kern van ons vervolgonderzoek gaat hierover. Uit tapgesprekken blijkt in ieder geval dat er personen zijn die verrast waren over wat er was gebeurd. (Dat er een commercieel toestel was neergehaald, red.)

Hoe groot is de kans dat het tot een berechting komt?
Paulissen: 'Wij achten de kans reëel dat het tot een vervolging zal komen.'

Valt er een indicatie te geven over hoe lang het onderzoek nog gaat duren?
Westerbeke: 'Het is niet te doen om een uitspraak te doen over hoe lang een onderzoek nog duurt. We hebben wel een andere belofte gedaan: we blijven met het JIT en onze beste mensen eraan werken om die tijd zo kort mogelijk te laten zijn.'

Is het staatsgeheime inlichtingenmateriaal straks in te zien door de rechters en door de verdediging van de verdachten?
Westerbeke: 'Het kan als bewijs worden gebruikt, in de vorm van verklaring die het materiaal heeft ingezien. Het materiaal zelf komt niet beschikbaar voor de rechter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden