Strafexpeditie van vleesetende mieren: Bundel korte verhalen van Horacio Quiroga doortrokken van de dood

De Uruguayaanse auteur Horacio Quiroga (1878-1937) wist één ding zeker. En wel dit: het leven is levensgevaarlijk. Hoe kon het ook anders: zijn vader schoot zichzelf tijdens een uitstapje met het gezin per ongeluk dood, twee van zijn broers overleden op jonge leeftijd, zijn stiefvader pleegde in zijn aanwezigheid zelfmoord,...

SANDER DE VAAN

Paradoxaal genoeg besloot Quiroga kort na dit laatste ongeluk het toch relatief veilige leven aan de Rio de la Plata in te ruilen voor een onzeker bestaan in het binnenland van Argentinië. Hij vestigde zich in de provincie Misiones, waar zijn inspanningen om een plantage van de grond te krijgen op een mislukking zouden uitlopen. Als literator trof hij het beter: het ruige leven in het oerwoud inspireerde hem tot het schrijven van een reeks wondermooie verhalen, die een uitlaatklep vormden voor zijn obsessie met de dood.

Hoewel Quiroga ook romans en gedichten publiceerde, dankt hij zijn faam vooral aan de bijna tweehonderd verhalen die hij heeft geschreven. Velen, onder wie Borges en Cortázar, hebben zich laten inspireren door deze 'aartsvader van het Spaans-Amerikaanse korte verhaal'.

Een kort verhaal kon niet kort genoeg zijn voor Quiroga. Hij streefde naar 'een zorgvuldig gerichte pijl, die wegschiet van de boog om direct doel te treffen'. Het is toe te schrijven aan dit streven naar compactheid en aan Quiroga's tijdloze thematiek - het ononderbroken vis-à-vis van de mens met de dood -, dat veel van zijn verhalen nog altijd zeer modern aandoen.

Met de recente publikatie van Verhalen van liefde, waanzin en dood kan nu ook de Nederlandse lezer kennis nemen van het werk van Quiroga. Vertaler Maarten Steenmeijer schrijft in zijn verantwoording dat hij zich heeft laten leiden door zijn smaak en een 'exemplarische selectie' heeft gemaakt. Er valt veel te zeggen voor een dergelijke keuze, want in een representatieve selectie zou ook een aantal van Quiroga's avonturen-, dieren- en kinderverhalen moeten worden opgenomen en die zijn minder interessant.

Verhalen van liefde, waanzin en dood is een fraai eerbetoon aan Quiroga. De tien gebundelde verhalen zijn uitstekend vertaald, stijlvol uitgegeven en voorzien van een informatief nawoord. Wat mij betreft hadden het er wel wat meer kunnen zijn: een magnifiek verhaal als 'Los inmigrantes' zou eigenlijk niet mogen ontbreken. Daar staat echter tegenover dat de geselecteerde verhalen tot het beste behoren wat Quiroga geschreven heeft.

De dood is alomtegenwoordig in deze bundel. In negen van de tien verhalen komt er in de laatste alinea iemand te overlijden. Quiroga varieert op een en hetzelfde thema, maar hij doet dat op zo'n grandioze wijze dat de lezer zich geen moment hoeft te vervelen.

In het schitterende 'Op drift' trapt een man, Paulino, op een slang en wordt gebeten. Hoewel hij weet dat de beet dodelijk is, gaat hij toch op zoek naar hulp. Zijn vrouw staat machteloos en een kennis met wie hij in onmin leeft reageert niet op zijn geroep (de lezer mag overigens uitmaken of hier moedwil in het spel is). Uiteindelijk besluit de danig verzwakte Paulino over de imposante Paranàrivier naar een naburig dorp te varen.

Terwijl de avond een paradijselijke sluier over de bedreigende natuur laat vallen, geeft Paulino zich in zijn kano alras gewonnen. Vlak voordat hij zijn laatste adem uitblaast, is zijn brein - dat door een subtiele perspectiefwisseling van Quiroga voor de lezer toegankelijk is geworden - opeens niet langer vervuld van hoopvolle gedachten omtrent de toekomst, maar van triviale overpeinzingen over het verleden. Het betekent de impliciete overgave van Paulino, die vervolgens op bewonderenswaardige wijze sterft.

Dat het ook anders kan, blijkt uit het verhaal 'De wilde honing', waarin de accountant Benincasa tijdens een uitstapje naar het oerwoud in een holle boomstam honing aantreft. In zijn gulzigheid hapt hij meteen toe, maar voor dergelijke roekeloze stedelingen kent de natuur geen erbarmen. Benincasa heeft de wilde honing nog niet op of hij valt verlamd op de grond. Vleesetende mieren, die door de plaatselijke bevolking ook wel 'de strafexpeditie' genoemd worden, maken daarna korte metten met Benincasa.

Quiroga laat in deze bundel veel aan de verbeelding van de lezer over, maar wat het menselijk bestaan aangaat is hij zeer expliciet: de mens is overgeleverd aan de grillen van het noodlot en zijn eenzame strijd om te overleven is bij voorbaat tot mislukken gedoemd. Wilskracht, intelligentie en respect voor het leven en de dood kunnen hem lange tijd op de been houden en hem aan het eind zelfs een waardig vertrek uit deze wereld opleveren.

In 'De zonnesteek' laat Quiroga zien dat de dierenwereld op vertrouwelijker voet staat met de dood. De vijf honden van plantage-eigenaar Mister Jones voorzien de naderende dood van hun baas en proberen hem op alle mogelijke manieren te waarschuwen. Mister Jones heeft niets door en sterft op het heetst van de dag, na een waanzinnige tocht door het rietland van de Saladito-rivier.

De geciviliseerde mens heeft, aldus Quiroga, het contact met de natuur verloren en is zich daardoor onvoldoende bewust van de alomtegenwoordigheid van de dood. Een dood die in Quiroga's optiek overigens helemaal geen angstaanjagende verschijning is.

Horacio Quiroga: Verhalen van liefde, waanzin en dood.

Uit het Spaans vertaald door Maarten Steenmeijer. Coppens & Frenks, ¿ 39,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden