vier vragenverkiezingen Belarus

Straatprotesten lijken de enige optie voor de oppositie in Belarus. Halen zij iets uit?

De huidige president Loekasjenko claimt meer dan 80 procent van de stemmen maar iedereen in Belarus weet dat dat niet kan kloppen. De straatprotesten zijn ongekend hardnekkig. Kunnen ze de dictator van zijn troon stoten? Vier vragen over de kracht en zwakte van de oppositie in Belarus.

Demonstranten in Minsk.Beeld AP

Maken de demonstranten kans tegen Loekasjenko’s veiligheidsdiensten?

Een deel van de demonstranten hoopt dat agenten zullen overlopen naar het kamp van het vreedzame protest. Agenten weten immers van de grootschalige stemfraude en kampen met dezelfde problemen als veel demonstranten, zoals salarissen waar nauwelijks van rond te komen is. Maar in de nacht van zondag op maandag was er in de grote steden geen enkel teken van solidariteit met de demonstranten: de politie bestookte menigtes urenlang met rubberen kogels, stungranaten en waterkannonnen.

Maar in kleinere steden maakte Loekasjenko’s veiligheidsapparaat een brozere indruk. In vijf provinciesteden lieten groepen veiligheidsagenten hun schilden zakken toen ze geconfronteerd werden met veel grotere groepen demonstranten. Dat is niet eerder gebeurd in Belarus (Wit-Rusland) en toont Loekasjenko’s zwakke plek: gaat de bevolking overal de straat op, dan krijgen de ordetroepen het moeilijk.

Loekasjenko heeft de kracht van zijn veiligheidsdiensten de afgelopen 26 jaar gecentraliseerd in de grote steden. Alleen daar gingen na vorige verkiezingen mensen de straat op. Maar het gevaar komt niet meer uitsluitend van stedelijke jongeren: hoe langer Loekasjenko zijn presidentschap rekt, des te verder verspreidt het verzet zich  onder alle lagen van de bevolking.

DE VOLKSKRANT SCHRIJFT VOORTAAN ‘BELARUS’

Steeds meer organisaties en media, waaronder nu ook de Volkskrant, schrijven geen ‘Wit-Rusland’ meer, maar ‘Belarus’. De schrijfwijze ‘Wit-Rusland’ is afkomstig uit de tijd dat het land bestuurd werd vanuit Moskou. Maar Belarus noemt zich sinds de onafhankelijkheid in 1991 Belarus. ‘Bela’ betekent ‘wit’ en ‘rus’ slaat niet op Rusland, maar op het voormalig Oost-Europees grondgebied dat bekendstond als het Kievse Rus. Daaruit ontwikkelden zich drie naties: Oekraïeners, Russen en Belarussen. Om duidelijk te maken dat Belarus een soevereine staat is, spreekt onder meer de Nederlandse regering van Belarus. Zo ook De Volkskrant.

Hebben Loekasjenko’s tegenstanders andere opties dan straatprotesten?

De leiders van de oppositie probeerden tijdens de campagne op speaking terms te blijven met Loekasjenko’s mensen. Werd een campagnebijeenkomst verboden, dan zochten ze naar een alternatief. Zo wilden ze confrontaties met de oproerpolitie zo lang mogelijk vermijden.

Ook na de bekendmaking van de uitslag riep oppositieleider Svetlana Tichanovskaja demonstranten om op zich aan de wet te houden. Ze stelde maandag onderhandelingen voor aan Loekasjenko. Maar die herhaalde dat hij geen enkele boodschap heeft aan zijn tegenstanders, en dus lijken straatprotesten de laatst overgebleven optie voor mensen om hun onvrede te uiten.

Hoe kijkt Rusland naar de opstand in het buurland?

In Rusland worden de gebeurtenissen in Belarus al weken minutieus gevolgd door beleidsmakers en media. Rusland heeft grote invloed in Belarus. Niet alleen op economisch gebied via handel en een douane-unie, maar ook op het gebied van veiligheid, bijvoorbeeld via samenwerking van geheime diensten en het leger.

President Poetin heeft liever controleerbare autocraten als buurmannen dan hervormingsgezinde democraten. Moskou heeft geen belang bij de omverwerping van Loekasjenko’s regime zolang er geen alternatief is dat makkelijker te onderwerpen is.

Maar sinds begin dit jaar staan de verhoudingen op scherp. Loekasjenko weigerde in te gaan op een verzoek van Poetin tot vergaande integratie, waarbij Belarus de facto een autonome provincie zou worden van Rusland. De meeste Belarussen willen dat ook niet: het is zelfs modieus om over straat te lopen met rood-witte onafhankelijkheidssymbolen op kleding of als tatoeages. Maar nu Loekasjenko onder druk staat, lijkt Poetin een nieuwe poging te ondernemen om zijn invloed te vergroten.

Poetin was er maandag na de Chinese leider Xi Jinping snel bij om Loekasjenko te feliciteren met zijn zesde presidentstermijn. Maar hij gaf meteen een wensenlijstje door aan Loekasjenko: Poetin schrijft te hopen op diepere integratie ‘op alle gebieden’, inclusief op militair, economisch en politiek gebied.

Een vrouw is gewond geraakt tijdens de protesten.Beeld EPA

Hoe reageert de Europese Unie op de Belarussische opstand?

Vergeleken met Moskou is er in Brussel minder aandacht voor de gebeurtenissen in Belarus, ook al speelt de opstand zich af in het onrustige grensland tussen Rusland en lidstaten van de EU en de Navo. Het was Belarus’ buurland Polen dat maandagochtend aan de alarmbel trok met een oproep tot een spoedtop over Belarus. Daarna volgden schriftelijke verklaringen op Twitter waarin EU-leiders het politieoptreden veroordeelden.

‘Geweld tegen demonstranten is niet de oplossing’, schreef EU-president Charles Michel. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen riep de Belarussische kiescommissie om de stemmen ‘nauwkeurig te tellen en te publiceren’. Voor verdere stappen vinden ze het te vroeg. Na eerdere repressie stelde de EU tijdelijk sancties in tegen Belarussische bestuurders.

Buurlanden van Belarus vragen om uitgesprokener steun uit Europa voor de demonstranten. ‘Belarus is EU-buurtschap’, zei de Litouwse ambassadeur voor de EU maandag. ‘Het is een Europese plicht om een fraudeur een fraudeur te noemen en steun te geven aan deze dappere mannen en vrouwen die in 2020 vechten voor hun stemrecht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden