Stoppen met pleasen

Vrouwenemancipatie schuurt, zeker in Marokkaanse gezinnen, betoogt Nadia Ezzeroili. Maar hopen dat de tijd ouders milder en ontvankelijker stemt, werkt niet. Actie wel.

NADIA EZZEROILI

Toen ik de naaktfoto's van Amina Tyler voor het eerst zag, schoot ik in de lach. De 19-jarige Tunesische veroorzaakte een rel in haar land met haar protest tegen vrouwenonderdrukking, maar ik kon mijn lach niet bedwingen. Uit ongeloof en bewondering.

Zoals ze op de foto met smoezelig aangebrachte make-up, slordig getekende Arabische woorden op haar naakte bovenlijf en een sigaret tussen de vingers achteloos een boek aan het lezen is: zo'n gedurfd protest had ik niet eerder gezien in de Arabische wereld. Op een andere foto kijkt ze recht in de camera, met opgestoken middelvinger. Ze schreef het nog eens letterlijk op haar lichaam: 'fuck your morals.'

Inderdaad, fuck your morals.

Dichter bij huis is het niet anders. In mijn, voornamelijk Marokkaanse, omgeving is loskomen van de heersende moraal altijd een guerrillastrijd geweest. Hit and run. De bom laten barsten, verdwijnen in de mist, een leegte achterlaten in het gezin, en pas terugkomen wanneer de verhoudingen weer rechtgetrokken zijn.

Iedere Marokkaan kent wel een meisje in de familie dat (ooit) is weggelopen. Wat begint met onschuldig puberaal afzetten - haar kleding wordt uitdagender en ze komt later thuis - eindigt in een grimmige sfeer waarin ouders en dochter lijnrecht tegenover elkaar staan. De ouders leggen hun dochter steeds meer beperkingen op om haar zedelijkheid, en daarmee een belangrijk onderdeel van de familiereputatie, te bewaken. Intussen wordt ze zich steeds meer bewust van lonkende vrijheden. Voor haar ouders is de dochter het subversieve element in het gezin dat de orde dreigt te ontwrichten. Voor de dochter zijn haar ouders gevangenbewaarders die haar weerstand, soms met geweld, steeds harder de kop indrukken.

Uiteindelijk is het capituleren of de genadeslag toebrengen. Dat laatste betekent weglopen van huis, de ultieme verzets- en wanhoopsdaad. De meeste weggelopen meisjes worden thuis, als ze lang genoeg wegblijven, meer gemist dan misprezen. Ze kunnen weer veilig naar huis met aanzienlijk meer bewegingsvrijheid als winst. In enkele gevallen loopt het slechter af: ze is nooit meer welkom thuis.

Loskomen van verstikkende overtuigingen gaat er lang niet altijd zo heftig aan toe. Er is ook ruimte voor baldadige provocatie. Toen ik op een avond zin had om even de deur uit te gaan, vroeg mijn moeder waar ik heen dacht te gaan. 'Naar de tippelzone, geld verdienen', antwoordde ik geïrriteerd. Voor een deugdzame Marokkaanse vrouw als mijn moeder was mijn antwoord zo ongehoord, dat ze het proestend weglachte. Immers, alleen een gek kan zo schaamteloos op haar ouder reageren. Maar ik deed er mijn voordeel mee. Terwijl mijn moeder nog aan het bijkomen was van het lachen, liep ik de deur uit.

Maar waarom voelt het nooit echt als een overwinning? Omdat onze keuzes niet geaccepteerd, maar gedoogd worden. Elke kleine stap richting zelfbeschikking en gelijkwaardigheid is een laagje eelt op de ziel van onze ouders. De meeste jonge Marokkaanse vrouwen stuiten al lang niet meer op woede, maar op afkeuring, verhuld in zwijgen en depressieve blikken. Probeer maar eens ongevoelig te zijn voor een teleurgestelde moeder. Dat onze getekende migrantenouders al veel ellende hebben meegemaakt, maakt het er niet makkelijker op om vol op het gas te trappen en onze vrijheden op te eisen.

Dus wat doe je? Je went aan de situatie en geeft steeds meer terrein op. Je verzint onredelijke argumenten om je fijne liefdesrelatie met een Surinaamse jongen te beëindigen. Of je zet je plannen om op jezelf te wonen nog even in de ijskast. De jaren verstrijken, je jeugdige ongebreideldheid neemt af, en je besluit dan maar dat emancipatie best een generatie kan wachten. Je belooft jezelf dat jij het later anders gaat doen wanneer je zelf dochters krijgt, dat wel. Maar als je eenmaal moeder wordt, besef je hoe veel je zelf hebt moeten inleveren om je ouders te behagen. De onvrede komt terug, ongeduldiger dan ooit.

Ik richtte mijn onvrede zelden op mijn ouders, maar des te vaker op jonge vrouwen met hoofddoek. Ik kon ze niet uitstaan. Een vrouw die openlijk haar hoofddoek verdedigde, was voor mij een suffe, ongeloofwaardige zwakkeling die de emancipatiestrijd van vrouwen ondermijnt. Een infantiele gedachte. En ironisch. Ik deed wat ik anderen zo kwalijk nam: vrouwen verdelen in kampen van goed en kwaad. Ik heb lang met deze blinde vlek gelopen.

Ik heb moeten erkennen dat de ene hoofddoek niet de andere is. De gedachten en handelingen van een hoofddoekdraagster komen niet altijd overeen met de islamitische betekenis van de hoofddoek. Maar is dat een teken van verkniptheid en onderdrukking of maakt deze discrepantie haar juist alleen maar interessant als persoon? Ik weet het niet. Mijn ongetrouwde nicht draagt haar hoofddoek uit religieuze overtuiging, maar schroomt niet om mij, in het bijzijn van onze conservatieve moeders, een recept voor smoothies met rode pepers te geven: als tip om extra pit aan de sekslust te geven.

Vrouwenemancipatie schuurt. Niet alleen tussen dochters en ouders; ook de band tussen Marokkaanse meisjes en hun broers kan onder druk komen te staan. Een vriendin van me had een hechte band met haar broer, tot ze een Nederlandse vriend kreeg. In het begin was er niet veel aan de hand, haar broer wist ervan en had geen bezwaar tegen haar relatie. Maar toen haar ouders erachter kwamen en zij een stortbui van preken van afkeur en wanhopige tranen over zich heen kreeg, liet hij het afweten. Niet omdat hij vrouwenonderdrukking toejuicht, maar omdat hij niet wist wat hij met de situatie aan moest. Opkomen voor zijn dierbare zusje, of toch zijn kwetsbare ouders beschermen tegen nog meer verdriet? Een lastige keuze. Zo lastig, dat die keuze uiteindelijk in wankelmoed verdrinkt. En zo blijven we onze ouders pleasen en hopen dat de tijd hen milder en ontvankelijker zal maken voor progressie.

Maar ik geloof niet meer dat emancipatie slechts tijd nodig heeft. Ik begrijp de mensen die kiezen voor de weg van de minste weerstand, maar ik heb lang genoeg tussen de beteugelden geleefd om te weten dat die weg langer duurt dan je denkt en het resultaat minder bevredigend is dan gehoopt. Een jonge vrouw als Amina Tyler, die bereid is met een gewaagde actie offers te brengen voor haar - en mijn - seksuele vrijheid, ben ik dankbaar en steun ik naar vermogen. Amina heeft een hoge prijs betaald toen ze besloot haar naaktfoto's op internet te plaatsen. In een televisie-interview vertelde ze vanaf haar onderduikadres dat ze is gekidnapt, geïntimideerd en geslagen door fami- lieleden. En er staat haar een erger lot te wachten als het aan woedende Tunesische islamisten ligt.

Wat Amina heeft gedaan, is vergelijkbaar met de actie van de Amerikaanse Rosa Parks, die in 1955 weigerde haar plaats aan een blanke af te staan. Het zijn op het eerste gezicht onbeduidende solo-acties, maar de kracht die ervan uitgaat, kan mensen, gemeenschappen en uiteindelijk de wereld tot verandering bewegen. Dat is emancipatie. De westerse wereld heeft het gezien bij Rosa Parks, de Arabische wereld ziet het nu bij Amina Tyler, en ook in mijn omgeving zie ik het gebeuren. Ik zie het bij de jonge Marokkaanse vrouw die haar relatie met een Surinaamse man doorzet, omdat haar rotsvaste geloof in zelfbeschikking en de liefde sterker is dan de angst te verliezen. Maar ik zie het ook bij de zelfbewuste Marokkaanse jongen die zich niet meer laat aanpraten dat zijn homoseksualiteit vies is en bij de ex-moslim die overtuigd en onbevreesd voor zijn afvalligheid uitkomt. Nadia Ezzeroili (1983) studeerde journalistiek. Eerder publiceerde zij het essay Brandende fakkels bij elke Marokkaan op televisie.

Sinds Amina Tyler half maart twee topless foto's van haarzelf op Facebook plaatste, gonst het van de geruchten over haar lot. Ze verdwijnt soms weken uit beeld en werd na haar actie bedreigd met de dood. 'Ze verdient het om dood te worden gestenigd', zei de salafistische prediker Adel Almi, hoofd van een bekende Tunesische islamitische organisatie. Tyler vertelde op 15 april wat er met haar gebeurde in een Skypegesprek met Inna Shev-chenko van Femen, de van oorsprong Oekraïen-se organisatie die haar inspireerde tot haar actie. Ze nam begin dit jaar contact op met Femen, dat al sinds 2008 topless acties organiseert. De feministen raadden haar aan de foto's op internet te plaatsen en Tyler deed dat ook op de Facebookpagina van 'Femen Tunesië'. De topless solidariteitsacties op andere Femen-sites veroorzaakten discussie omdat Femen de tepels maskeerde om censuur door Facebook voor te zijn.

In het Skypegesprek zei Tyler dat ze door een neef was ontvoerd toen ze in een café in Tunis zat. Hij en haar oom zouden haar hebben meegenomen, haar hebben geslagen en haar simcard hebben gebroken. Nadat haar vader haar had meegenomen, zou ze zijn onderworpen aan een maagdelijkheidstest en gedwongen de Koran te lezen. Ook vertelde een imam haar dat ze behekst was en om dat tegen te gaan, kreeg ze een Koran op haar hoofd en werd ze uit het boek voorgelezen. Nadat ze twee weken in een afgelegen dorp had doorgebracht, wist ze te ontsnappen. Wat er in die tijd is gebeurt, weet ze niet meer omdat ze verdoofd zou zijn geweest.

Een week later meldde persbureau AP dat Tyler toch weer contact had gehad met haar familie. Ze had haar paspoort terug. Ze zou in Frankijk journalistiek willen studeren. Op 1 mei had ze de koffers nog niet gepakt. Op beelden van een demonstratie in Tunis is te zien hoe ze, met geblondeerde haren, door de politie achter de dranghekken wordt gedwongen.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden