InterviewLandbouw in Nederland

Stop met ad-hocbeleid landbouw en pak stikstof structureel aan, adviseren deskundigen

Het nieuwe kabinet moet een aantal gebieden in Nederland aanwijzen voor toplandbouw. Gelijktijdig moet er structureel worden ingegrepen in landbouwgebieden die het meest bijdragen aan de neerslag van stikstof op de natuur. Dat staat in een advies dat donderdag aan het ministerie van Landbouw wordt aangeboden.

Intensieve veehouderij bij Renswoude in de Gelderse Vallei. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Intensieve veehouderij bij Renswoude in de Gelderse Vallei.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Maak een plan voor de landbouw waarmee je Nederland niet alleen uit de stikstofcrisis haalt, maar ook meteen de problemen op het gebied van klimaat, water en biodiversiteit aanpakt. En tegelijkertijd boeren weer perspectief geeft. Dat kost wat, maar op de lange duur levert het meer op dan het ad-hocbeleid waarmee de overheid nu die verschillende crises te lijf gaat.

Dat schrijven Jan Willem Erisman, stikstofexpert en hoogleraar duurzaamheid en milieu aan de Universiteit Leiden, en landschapsarchitect Berno Strootman, voormalig lid van het College van Rijksadviseurs, in een advies dat ze donderdag aanbieden aan het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Nederland loopt nu steeds over het randje van wat moet, zegt Strootman. ‘We zoeken geitenpaadjes, speuren naar gaatjes in regelingen en kijken of we daarmee wegkomen. En iedere keer krijgen we de deksel op onze neus. Daarmee schuiven we een fundamentele koerswijziging voor ons uit.’

Erisman: ‘Het interessante is dat we ontzettend creatief zijn in het bedenken van omwegen en excuses. Terwijl we die creativiteit niet inzetten voor oplossingen.’

Jan Willem Erisman, hoogleraar duurzaamheid en milieu aan de Universiteit Leiden. Beeld
Jan Willem Erisman, hoogleraar duurzaamheid en milieu aan de Universiteit Leiden.

Naar een ontspannen Nederland is de titel van jullie rapport. Leg dat eens uit.

Erisman: ‘Wat we zien, is dat we steeds verder het juridische moeras in zinken: de stikstofuitspraak van de Raad van State, de klimaatzaak van Urgenda, Shell voor de rechter. Daardoor moet elke keer weer nieuw beleid worden gemaakt. Dat levert stress op voor boeren, bouwers en burgers.’

Strootman: ‘Onze regering wordt nu door de rechter gedwongen het algemeen belang na te streven. Dat is zorgelijk. De vraag zou moeten zijn: in welk land wil je wonen? Wij denken dat de meeste Nederlanders willen wonen in een land waar voedsel betaalbaar is en gezond, waar je kunt genieten van de natuur en boeren goed betaald krijgen. Dat is voor ons een ontspannen Nederland.’

Dat hebben we nu niet volgens jullie. Hoe komt dat?

Erisman: ‘Dat ligt niet eens zozeer aan de boeren zelf. Er zit een enorme druk op van partijen die daar omheen staan zoals veevoerbedrijven, machinebouwers, banken en leveranciers van bestrijdingsmiddelen. Dat is een machtig blok.’

Strootman: ‘Er wordt weleens gezegd: boeren hébben geen verdienmodel, ze zíjn een verdienmodel. Er is een gevestigde orde die belang heeft bij het huidige systeem. Maar dat zijn deelbelangen. Terwijl het zou moeten gaan over het belang van Nederland.’

Berno Strootman, landschapsarchitect en voormalig lid van het College van Rijksadviseurs.
 Beeld Jiri Buller
Berno Strootman, landschapsarchitect en voormalig lid van het College van Rijksadviseurs.Beeld Jiri Buller

Nederland voldoet nu al niet aan internationale afspraken op het gebied van natuur, schoon water en biodiversiteit. Het wachten is tot de staat daarvoor ook voor de rechter wordt gesleept.

Erisman: ‘Daar moet je niet op wachten. Je moet erop anticiperen door op tijd je beleid aan te passen. Als je dat telkens stante pede achteraf moet doen, kost dat veel geld. Kijk naar de stikstofuitspraak van de Raad van State; hoeveel schade dat heeft opgeleverd? Iedereen zag die crisis aankomen. Als je daar tijdig op had gereageerd, was dat niet nodig geweest.’

Minister Carola Schouten trekt 5 miljard euro uit voor haar nieuwe Stikstofwet. Boeren worden uitgekocht en de schade die stikstof aanricht in de natuur wordt teruggedrongen. Dat is niet niks.

Erisman: ‘Dat is een hoop geld, maar het biedt geen structurele uitweg uit de stikstofcrisis. De Raad van State heeft deze wet nu al afgeschoten: de maatregelen zijn onvoldoende om de doelen te halen. Dat betekent dat het ministerie weer terug moet naar de tekentafel.’

Jullie zeggen wel een structurele oplossing te hebben: pak de boeren aan in gebieden die voor de meeste stikstofuitstoot zorgen.

Erisman: ‘Wij hebben een rekenmethode ontwikkeld waarmee je heel precies, per vierkante kilometer, kunt uitrekenen welke landbouwgebieden het meest bijdragen aan de neerslag van stikstof op de natuur. Dat is nooit eerder gedaan. Daaraan kun je bijvoorbeeld zien dat de Gelderse Vallei eenvijfde daarvan voor haar rekening neemt.’

‘Andere gebieden met hoge stikstofbelasting voor de natuur zijn het Groene Hart en piekbelasters op de hogere zandgronden in Gelderland, Overijssel, Drenthe en Noord-Brabant. Als je daar snel maatregelen neemt, creëer je ruimte voor woningbouw of bedrijfsontwikkeling. Dat is veel effectiever dan de hele landbouwsector op zijn kop te zetten. In de stikstofplannen van het kabinet moet de landbouw 50 procent stikstof reduceren, in onze plannen maar 30 procent.’

Een deel van jullie advies is eerder uitgelekt. Er stak direct een storm van boerenprotest op.

Strootman: ‘Voor de meeste boeren pakken onze plannen juist gunstig uit. Met de maatregelen die wij voorstellen tref je veel minder bedrijven.’

Over wat voor bedrijven hebben we het dan?

Erisman: ‘In de Gelderse Vallei zitten grote kalkoenbedrijven, maar ook kalvermesters, kippenhouderijen en melkveebedrijven. In het Groene Hart zijn het alleen melkveebedrijven. Wij zeggen: verhoog het budget om bedrijven daar op te kopen.’

Moet opkopen altijd op vrijwillige basis?

Erisman: ‘Als er te weinig vrijwilligers zijn, zul je moeten overgaan tot gedwongen opkoop. Maar het is niet aan ons om dat te bepalen. Dat is een vraag voor de politiek.’

Dat is de korte termijn. Wat moet er op de lange termijn gebeuren?

Erisman: ‘Wij stellen een andere inrichting van de landbouw voor. Een aantal gebieden wordt aangewezen voor toplandbouw. Dat is vruchtbare grond die je voor de voedselproductie moet behouden. Daar zijn de problemen met stikstof ook minder groot. In die gebieden zullen boeren voor de wereldmarkt blijven produceren binnen de principes van de kringlooplandbouw, dus zoveel mogelijk productie voor humane consumptie. Geen veevoer.’

Strootman: ‘Dan heb je het vooral over landbouwgrond op vruchtbare klei: grote delen van Zeeland en Flevoland, de noordelijke helft van Friesland en Groningen, de kop van Noord-Holland; wij schatten dat dat ongeveer 40 procent van de huidige landbouwgrond is. Daar moet je zuinig op zijn, zeggen wij. Zet daar nou geen logistieke centra, zonneparken en datacenters op, zoals nu in de Wieringermeer gebeurt. Als je puur zakelijk kijkt, is dat niet slim.’

En uit de rest van Nederland moeten de boeren weg?

Erisman: ‘Absoluut niet. We hebben boeren hard nodig voor de voedselproductie en om de grond te onderhouden. Dat zijn wel extensievere vormen van landbouw in combinatie met natuur- en landschapsbeheer. Daarvoor krijgen boeren een vergoeding.’

Dat worden dus subsidieboeren?

‘Nee, want ze kunnen ook een product leveren. Maar met meer waarde. Kijk naar boeren op Schiermonnikoog die hun eigen kaas produceren. Die krijgen 7 euro per kilo. Friesland Campina beurt op de wereldmarkt 1,89 euro voor een kilo kaas. Er is voor boeren nog veel meer mogelijk met het leveren van kwaliteitsproducten in lokale ketens. Daarvoor is een omslag in denken nodig.’

Maar in jullie plannen komen er wel minder boeren.

Erisman: ‘De helft van de boeren geeft nu aan te willen stoppen. Omdat ze geen opvolger hebben en geen perspectief zien. Wij geven boeren duidelijkheid op de langere termijn, zonder steeds nieuwe regels en maatregelen. Ik denk dat daardoor juist minder boeren zullen stoppen en er meer boeren bijkomen van een jongere generatie die het anders willen doen. Daar is al een beweging gaande.’

Volgende week boerenprotest tegen stikstofadvies

Boeren hebben aangekondigd massaal te gaan protesteren tegen het advies aan de regering om de veehouderij in de Gelderse Vallei en het Groene Hart te verminderen. Boerenactiegroep Agractie heeft boeren opgeroepen op volgende week woensdag 7 juli te demonstreren in Den Haag.

Agractie peilt nog of de boeren net als twee jaar geleden bereid zijn met hun trekkers naar Den Haag te komen. Ook boerenorganisatie Farmers Defense Force (FDF) beraadt zich op acties.

Minister Carola Schouten van Landbouw maakte woensdag bekend dat de opkoopregeling voor varkensboeren, bedoeld om stankoverlast te bestrijden en de stikstofuitstoot te verminderen, minder oplevert dan verwacht. Van de 430 varkensboeren die zich aanmeldden voor vrijwillige opkoop, stoppen er uiteindelijk 278, aldus Schouten in een brief aan de Tweede Kamer.

Daarmee wordt slechts eenderde behaald van de beoogde vermindering van de stikstofuitstoot. Van de 450 miljoen euro die het ministerie voor de regeling wilde uittrekken, is nog 170 miljoen over. Dat geld wil Schouten in andere stikstofbesparende projecten steken.

Wat moet een nieuw kabinet concreet doen?

Erisman: ‘Wij hebben met het ministerie gesproken. Daar zitten ze met de handen in het haar. Ons plan geeft opties waarmee ze aan de slag kunnen. Dus zij gaan dat zeker oppakken. Wij zeggen: zorg dat je een plan hebt waarin je alle opgaven bij elkaar pakt. Zorg dat je daar als overheid de regie over voert, dus zet er een minister op of een landschapscommissaris. En bedenk snel instrumenten om die transitie uit te voeren: een stikstoffonds, CO2-heffingen, een Grondbank. Maakt niet uit, als je het maar snel doet. Ons plan kost 1,5- tot 2 miljard euro per jaar over een periode van tien tot vijftien jaar. Maar het levert nettobaten op van 1,5 miljard euro per jaar.’

Strootman: ‘Als je zegt: ik wil dit voor zo min mogelijk geld fiksen, dan moet je doen wat wij voorstellen.’

Dat moet gebeuren door dezelfde partijen die al jarenlang een beleid voeren van pappen en nathouden.

Strootman: ‘Ik hoop dat zo langzamerhand duidelijk is dat die weg doodloopt. De eerste stap voor een nieuw kabinet is dat men zich realiseert dat er een omslag nodig is. Dat we klaar zijn met marchanderen en naar nieuwe wegen moeten zoeken. Op de lange termijn levert dat voor iedereen winst op.’

Maakt het dan nog uit of GroenLinks en de PvdA in een nieuw kabinet komen?

Erisman: ‘Het maakt ons niet uit wie het doet. Als het maar gebeurt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden