Stokpaarden van een oud-diplomaat

PETER VAN WALSUM heeft als ambassadeur op een aantal belangrijke posten (onder meer Bonn en de Verenigde Naties) de aandacht getrokken met uitspraken die een beroepsdiplomaat niet zo vaak over de lippen komen....

Enkele jaren later deed hij een uitspraak van omgekeerde strekking: de Nederlanders moesten eindelijk eens ophouden met het cultiveren van ongezonde en achterhaalde anti-Duitse sentimenten. Als Nederlands vertegenwoordiger in de Veiligheidsraad werd de man met de aristocratische uitstraling - uiterlijk sprekend een jongere broer van Max van der Stoel, het boegbeeld van de Nederlandse diplomatie - getrakteerd op welverdiende complimenten voor zijn aanpak van de Indonesische terreur op Oost-Timor. En onlangs liet hij nog van zich horen met een gloedvol pleidooi voor Nederlandse deelname aan VN-vredesmissies in Afrika.

Wanneer zo'n kleurrijke figuur na het verlaten van de actieve diplomatieke dienst een boek publiceert dat in zijn woorden het midden houdt tussen 'memoires en (een) politiek pamflet', maakt dat nieuwsgierig. Zeker als op de eerste bladzij al de bekentenis volgt dat hij blij is het diplomatieke corset van zich af te kunnen schudden. Want 'ik heb de dingen wel vaak net iets anders willen zeggen, om maar niet te spreken van de momenten waarop ik wijselijk mijn mond heb gehouden'.

Inderdaad bevat Verder met Nederland, zoals de titel luidt, een paar aardige kijkjes in de diplomatieke keuken. Zo onthult Van Walsum dat de regering-Reagan begin jaren tachtig des duivels was over de kruisen die het El Salvador-comité voor het Amerikaanse consulaat in Amsterdam had opgericht ter nagedachtenis van vier in dat Midden-Amerikaanse land door rechtse commando's vermoorde journalisten. De weigering van Van der Stoel om die kruisen te laten weghalen (iets waartoe hij als Atlanticus wellicht wel geneigd was, maar wat hij als PvdA-bewindsman onmogelijk voor zijn rekening kon nemen) leidde volgens Van Walsum tot een dieptepunt in de betrekkingen tussen de VS en Nederland.

De moeite waard is Van Walsums terugblik op de Nederlandse houding ten aanzien van Cambodja, eveneens in de jaren tachtig. Van Walsum zat als ambassadeur in Bangkok dicht bij het vuur en wist dat de Cambodjanen de interventie door Vietnam hadden ervaren als een bevrijding van Pol Pot en diens 'killing fields'. Hij had dan ook grote moeite met de Amerikaanse steun aan het verdreven Pol Pot-bewind (om geo-politieke redenen: de Vietnamezen waren pro-Moskou, de Rode Khmer niet) en met de kritiekloze wijze waarop minister Van den Broek de VS in dit opzicht volgde. Interessant is de observatie dat in die late Koude-Oorlogsjaren de Nederlandse wens om de Atlantische veiligheidsrelatie overeind te houden, kon leiden tot het inslikken van eigen standpunten.

In de ruim 35 jaar dat Van Walsum in diplomatieke dienst was zal dit dilemma ongetwijfeld vaker aan de orde zijn geweest - denk aan het dispuut rond de plaatsing van kruisraketten en aan de discussies over de NAVO en de oorlog in Vietnam in de jaren zeventig. Bovendien heeft hij ook het eind van de Koude Oorlog van nabij beleefd, de verwarring die dat aanvankelijk teweegbracht, de discussies over de Duitse hereniging en de langzaam veranderende relatie tussen Europa en de VS. Helaas meldt de oud-ambassadeur hier weinig over. Hij licht een tipje van de sluier op als hij aanduidt dat het Nederlandse enthousiasme voor een federaal Europa vooral werd ingegeven door de hoop daarmee te voorkomen dat Duitsland zich tot een Europese grootmacht zou ontwikkelen, maar daar blijft het bij. Jammer, want als voormalig ambassadeur in Duitsland moet Van Walsum hier meer over kunnen vertellen.

Het ontbreekt in Verder met Nederland zowel aan saillante details als aan diepgang. Doordat de auteur in vogelvlucht een reeks thema's uit de Nederlandse buitenlandse politiek en uit zijn eigen leven aanstipt, is het boek een vrij oppervlakkig samenraapsel geworden van anekdotes en meningen. Sommige van die opvattingen zijn uitgesproken sympathiek, zoals Van Walsums geëngageerde stellingname tegen de genocide in Cambodja, ex-Joegoslavië en Rwanda. Zijn stelling dat 'soevereiniteit niet kan betekenen dat een soevereine staat het recht heeft zijn eigen burgers te terroriseren', is even rechtlijnig als terecht.

Andere stokpaarden die de gepensioneerde topdiplomaat berijdt, doen daarentegen sterk denken aan de borreltafel. Dat geldt bijvoorbeeld voor zijn nauwelijks beargumenteerde, maar daarom niet minder hevige afkeer van het kabinet-Den Uyl. Van Walsum heeft Den Uyl als premier niet van nabij meegemaakt, want hij diende destijds het vaderland in Boekarest. Het verhindert hem niet de krasse conclusie te trekken dat 'na vier jaar kabinet-Den Uyl (. . .) aan onze hele samenleving een steekje los was'.

De gedachte dat Den Uyl persoonlijk verantwoordelijk was voor het veranderen van Nederland in een zondige poel van permissiviteit, porno en prostitutie, baseert Van Walsum op het beluisteren van welgeteld één radio-uitzending, waarin de toenmalige premier de woorden 'die afschuwelijke prestatiemaatschappij' in de mond moet hebben genomen.

Daarmee heeft Den Uyl het bij Van Walsum voor eeuwig verbruid. Want wil Nederland in Europa een woordje mee blijven spreken, betoogt hij aan het slot van zijn 'kritische terugblik', dan zal het op tal van terreinen juist excellente prestaties moeten leveren. Alleen een Nederland dat uitblinkt in taalvaardigheid, diplomatie en het benutten van talenten zal door Fransen, Duitsers en Britten niet over het hoofd worden gezien.

Uitbundig prijst Van Walsum in dit verband de visie van de huidige staatssecretaris voor Europese Zaken, Dick Benschop. 'Er is bijna geen grotere afstand denkbaar dan die tussen Benschop, die het niet anders dan normaal vindt dat 'iedereen tot de besten wil behoren' en Den Uyl met zijn gejammer over 'die afschuwelijke prestatiemaatschappij'. Bij het schetsen van dit treffende zwart-wit contrast heeft Van Walsum kennelijk over het hoofd gezien dat Benschop een van de naaste medewerkers was van die vermaledijde premier Den Uyl en nog steeds een huisvriend is van diens familie. Komisch!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden