Stoelendans op een departement

Dit voorjaar vindt een unieke functiewisseling plaats in Den Haag. Negen departementale topambtenaren ruilen tegelijkertijd van functie op het ministerie van Volksgezondheid....

Toen bekend werd dat Gemma Tielen, directeur Curatieve Zorg bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), haar baan verruilt voor die van directeur Jeugdzorg bij hetzelfde departement, vroegen veel mensen voorzichtig: 'Mag ik je feliciteren?'

'Het is misschien overgekomen alsof ik verplaatst ben, maar dat is niet zo', vertelt ze vrolijk. Tielen is een van de negen topambtenaren die tussen maart en juni van stoel wisselen binnen het ministerie. Na lange jaren curatieve zorg - eerst als plaatsvervanger, later als directeur - was ze toe aan iets nieuws. 'Ik heb ja gezegd toen ik drie jaar geleden werd gevraagd voor het directeurschap. Maar ik voegde er aan toe dat ik over een jaar of twee eens om mij heen zou kijken voor een nieuwe baan.'

Dat was destijds een 'rationele afweging', zoals Tielen dat zelf noemt. 'Je vindt dat je eens iets anders moet.' Dat betekent: vertrekken voordat je uitgekeken raakt op het veld, of, - ook vervelend - het veld uitgekeken raakt op jou. Tielen: 'Soms krijg ik bericht van de raad van toezicht van een of ander ziekenhuis dat de directeur iets anders gaat doen. Dan weet je: die is niet uit zichzelf opgestapt.' Dat lot heeft ze zichzelf willen besparen.

Tielens boodschap bleef niet onopgemerkt. Voor secretaris-generaal (sg) Roel Bekker, de hoogst verantwoordelijke ambtenaar op het ministerie, was het aanleiding eens na te denken over een stoelendans op het departement. 'Het ministerie kan de ervaring van Gemma Tielen goed gebruiken', zegt hij.

'De jeugdzorg is een terrein in opkomst. Ik heb haar voorgesteld die overstap te maken, daar moest ze een weekend over nadenken. Maar anders was ze misschien overgestapt naar een ziekenhuis of een zorgverzekeraar. Nu heb ik haar behouden voor het departement. Dat wilde ik graag. Dat geldt voor alle negen betrokkenen. Anders had ik wel gezegd: ga eens ergens anders heen.'

Sinds Bekker zes jaar geleden de organisatorische leiding van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport op zich nam, waait een nieuwe wind door het gebouw. Van de 81 topambtenaren die in 1998 bij VWS en de aanpalende organisaties in salarisschaal 16 of hoger zaten, bekleden er nu nog drie dezelfde functie. Bekkers ervaring als organisatieadviseur is daaraan niet vreemd. Op 23-jarige leeftijd begon hij zijn ambtelijke loopbaan als hulpje van de toenmalige minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Hans Gruijters, waarna hij gestaag opklom tot plaatsvervangend secretaris-generaal. In 1992 stapte hij over naar organisatieadviseur Twijnstra Gudde. 'Het was heel goed om ervaring op te doen in een organisatie die winst en verlies kan maken', zegt hij. Na zes jaar keerde Bekker terug naar de rijksoverheid, als sg van het ministerie van Volksgezondheid. Sindsdien staat hij te boek als toegewijd aan een wendbare, moderne overheid.

Al meer dan een jaar liep Bekker rond met het idee van een interne stoelendans. Maar het wachten was op een goed moment om toe te slaan. Er moesten ten minste drie vacatures ontstaan om aupt te kunnen schuiven. Het idee moest tijdig in de week worden gelegd, zodat alle betrokkenen konden wennen aan de gedachte dat er straks geen sollicitatiecommissies werden opgetuigd maar min of meer voldongen feiten zouden worden gepresenteerd. Dat was een kwestie van 'vrij strak aansturen', zoals Bekker het zelf omschrijft.

Iedereen wist van het algemene streven om ooit eens een caroussel op gang te brengen. Maar toen puntje bij paaltje kwam, keken veel betrokkenen verrast op. Bekker: 'Het was voor de meesten vrij moeilijk nee te zeggen. Ze moesten snel beslissen, anders ging het rondzingen.'

Tot degenen die verrast opkeken behoorde Pieter Hasekamp. Hij is plaatsvervangend directeur van de Macro-economische directie en dacht: ze zullen mij de functie van directeur wel formeel aanbieden. Maar er kwam iets anders uit de bus, namelijk de directie Zorgverzekeringen. 'Nu doe ik mee aan het Haagse begrotingsspel, straks ben ik gericht op de eisen van de markt. Dat wordt stevig onderhandelen met organisaties van verzekeraars', zegt een enthousiaste Hasekamp. Hij is van plan de headhunters maar even op afstand te houden.

Hasekamp is het type waarop binnen en buiten de rijksoverheid gejaagd wordt. Bij het ministerie van Financivervulde hij vier functies, waarvan geen enkele langer dan drie jaar. Tweealf jaar geleden stapte hij over naar VWS, waar hij nu aan zijn tweede baan begint. Dat spoort slecht met het beeld van rijksambtenaar als gezapige plakker. 'Er gebeurt hier van alles,' zegt hij. 'We zijn met een stelselherziening bezig, dat is intellectueel uitdagend. Beleidmaken staat voorop. Tegelijk doe ik managementervaring op. Ik heb tegen gezegd dat ik het graag wil doen.'

Een vuistregel van secretaris-generaal Bekker luidt: de directie (een afdeling in departementaal taalgebruik) moet in bus kunnen, en dus niet meer dan circa vijftig mensen omvatten. 'Je moet de mensen kunnen blijven aansturen, ook op inhoudelijk vlak.' Een directeur op een departement is een type meewerkend voorman. 'De materie moet je boeien, maar niet zodanig dat je zegt: ik blijf tot mijn 65ste zitten', zegt Bekker. Mobiliteit houdt iedereen fris, meent hij. 'In het veld werken veel mensen die dertig jaar lang op plek zitten. Die zeggen bij een nieuw idee: oh, dat is in 1977 ook al eens geprobeerd. Natuurlijk is het belangrijk dat je als departement die kennis niet verliest, maar wij hebben een fantastisch informatiesysteem opgebouwd. Op die manier kan het ook.'

Er zijn tijden geweest dat de rijksoverheid, inclusief VWS, moeilijk aan gekwalificeerd personeel kon komen, maar dat is verleden tijd, meent Bekker. De Algemene Bestuursdienst, die zich richt op ontwikkeling en doorstroming van topambtenaren, brengt het nodige tot stand. Bekker zit zelf de werkgroep Management development voor, die tweewekelijks de balans opmaakt van mogelijk te ontwikkelen talent voor de hele rijksoverheid. Hij zegt: 'Op termijn dreigt een probleem, want alle sg's zijn babyboomers. Die zijn aan vervanging toe. Daar moeten we tijdig rekening mee houden.'

Waarschijnlijk zal men willen putten uit het arsenaal van zittende directeuren. De ervaring leert dat mensen in hogere functies die op latere leeftijd voor het eerst bij een ministerie komen werken gemakkelijk mislukken. Herintreders, die na een baan als ambtenaar vertrokken om later weer terug te keren, zijn vaak beter op hun plaats. Bekker: 'Maar het verschil in salaring is bij terugkerende ambtenaren een stevig probleem aan het worden. De rijks overheid kan niet altijd beschikken over the best and the brightest. Het is eigenlijk raar dat de politiek daar genoegen mee neemt.'

Met de banencaroussel heeft Volksgezondheid negen ervaren topambtenaren opnieuw aan zich gebonden. De reactie van hun ondergeschikten luidde anders dan Bekker had gedacht. 'We hebben de inspraak sterk beperkt. Ik had rekening gehouden met kritiek. Maar van lagere rangen kwam de vraag: wanneer ga je dat nu eens met doen? Het aantal mensen dat hun vinger opstak was opmerkelijk. We denken bij mobiliteit altijd aan hogerop. Maar misschien denken we te veel in opwaartse richting en moeten we wat vaker in horizontale loopbanen denken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden