Analyse

Stille revolutie in Brussel: morgen is het Europees economisch bestuur een feit

Op het hoogtepunt van de crisis in 2011 riep premier Rutte 'wagonladingen soevereiniteit' over te willen dragen aan Brussel om de euro te redden. Wel, hij heeft zijn zin gekregen. Als de premier zijn EU-collega's morgen weer treft - twintig EU-toppen later - is het Europees economische bestuur een feit.

Premier van Italië Enrico Letta, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, voorzitter van de Europese Raad Herman van Rompuy, de Europese Commissie-voorzitter Jose Manuel Barroso en premier Mark Rutte in Brussel. Beeld null
Premier van Italië Enrico Letta, de Duitse bondskanselier Angela Merkel, voorzitter van de Europese Raad Herman van Rompuy, de Europese Commissie-voorzitter Jose Manuel Barroso en premier Mark Rutte in Brussel.

Revoluties in Europa voltrekken zich in stilte sinds de slagvelden hebben plaatsgemaakt voor Brusselse vergaderzalen. Maar de kaart van de EU is de afgelopen drie jaar niettemin grondig hertekend. Daar heeft de opkomende euroscepsis geen invloed op gehad. En vanmiddag zetten de EU-leiders wederom nieuwe stapjes naar de ever closer Union waar het kabinet zo tegen te hoop zegt te lopen.

Woensdagavond bereikten minister Dijsselbloem van Financiën en zijn collega's een doorbraak in het Europeaniseren van de financiële sector. Het besluit om een bank failliet te verklaren valt straks op Europees niveau, in een Europees agentschap en de kosten worden mede betaald uit een Europees beheerd fonds, gevuld door de banken. Nationale reddingsoperaties met belastinggeld zoals voor ABN en SNS zijn hiermee verleden tijd. Minstens zo opvallend als de omvang van de soevereiniteitsoverdracht is de snelheid waarmee de 28 EU-landen dat hebben afgehandeld: binnen zes maanden.

Op EU-niveau liquideren van financiële instellingen
Het op EU-niveau liquideren van financiële instellingen is de tweede pijler onder wat de bankenunie heet: een veel strenger en op Europese leest geschoeid pakket wetten om roekeloze bankiers in toom te houden. Een van de crisislessen was immers dat nationale controle faalt en daardoor verschrikkelijk duur uitpakt. De lidstaten moesten tussen 2008 en 2012 met ruim 5000 miljard euro (40 procent van het Europees bruto nationaal product) hun banken overeind houden.

De eerste pijler van de bankenunie was politiek nog gewaagder: het overhevelen van het toezicht op alle grotere banken naar de Europese Centrale Bank. Tot voor kort onbespreekbaar, maar deze grootste soevereiniteitsoverdracht sinds de invoering van de euro werd - op wat Duits gemor na - met louter applaus door de lidstaten ontvangen.

Niet alleen de banksector kreeg een blauw pak met gele sterren aangemeten, ook de begrotingsdiscipline voor lidstaten is een Europese zaak geworden. Een andere crisisles was namelijk dat één klein spilzuchtig euroland - Griekenland, Cyprus - de hele eurozone kan destabiliseren. En dus besloten de financiënministers - de Nederlandse en Duitse voorop - de beleidsvrijheid van de eurolanden fiks te beperken.

Premier Rutte in Brussel. Beeld null
Premier Rutte in Brussel.

Eerst langs Brussel
Het Stabiliteitspact dat de hardheid van de euro moet garanderen, kreeg tanden in de vorm van miljardenboetes bij overtreding ervan. De ontwerpbegrotingen van de landen (Miljoenennota) moeten voortaan eerst langs Brussel, de Europese Commissie trekt aan de bel bij potentiële bubbels en geeft gevraagd en ongevraagd indringende adviezen over pensioenstelsels, sociale zekerheid, zorg, loonontwikkeling, ontslagrecht en hypotheekaftrek. De euro als 'mooi weer munt' moest winterhard worden. Dat gaf - niet onbelangrijk - de ECB vervolgens de mogelijkheid haar monetaire vuurkracht in te zetten om de euro te beschermen.

Bij het begrotings- en economisch beleid hebben de lidstaten min of meer dezelfde aanpak gekozen: de ministers bijeen in Brussel beslissen gezamenlijk, de Commissie voert uit en controleert. In de bankenunie is de ECB de spil. De EU is dus geen superstaat geworden met de Commissie als Europese regering. Het resultaat is een tussenvorm - Europees economisch bestuur - waarin de lidstaten macht overdragen maar niet loslaten.

Nederlandse gulden als wijzerplaat
Typerend in deze is het horloge dat minister Dijsselbloem afgelopen onderhandelingsweken in Brussel droeg: eentje met een Nederlandse gulden als wijzerplaat. 'Een cadeautje van mijn ambtenaren zodat ik nationaal belang nooit uit het oog zal verliezen', verklaarde hij. Het is koren op de molen voor economen en europarlementariërs die zeggen dat de uiteindelijke 'hybride compromissen' niet effectief en slagvaardig genoeg zijn om Europa uit de crisis te trekken.

Ondertussen zetten Rutte en zijn collega's morgen nieuwe stappen naar een nog hechtere Unie. Ze beraden zich op bindende hervormingscontracten tussen landen en de Commissie, met een goedkope lening of gift als lokkertje. En er wordt gesproken over inniger samenwerking tussen legers en defensie-industrieën, nog een kwestie die heel lang taboe was.

Begrotingscommissaris Olli Rehn spreekt de lidstaten toe over begrotingsdiscipline. Beeld null
Begrotingscommissaris Olli Rehn spreekt de lidstaten toe over begrotingsdiscipline.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden