Stille forten

Verstopt onder woest struikgewas ligt De Stelling van Amsterdam. Een ring van 42 forten die toen ze waren gebouwd, al even prachtig, mysterieus als nutteloos waren....

Het was toen een wonder van techniek en strategisch inzicht, dat in zijn omvang en inspanning werd vergeleken met de beroemde Grands Travaux van de negentiende eeuw als het Noordzeekanaal en de aanleg van het spoorwegnet. De Stelling van Amsterdam bestond uit een ring van 42 forten in een ruime cirkel rond de stad gelegen, die elkaar met hun geschut dekten en met een ingenieus stelsel van dammen, sluizen en gemalen waren verbonden die de polders ervoor onder water konden zetten.

Het idee kwam nog van Napoleon en werd middenin de negentiende eeuw verder ontwikkeld met de nieuwste technieken. Het jonge koninkrijk voerde een strikte neutraliteitspolitiek, ter verdediging van het land werd een rij verdedingingswerken ontworpen, waartoe ook de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Grebbelinie hoorden. De Stelling van Amsterdam was daarvan het laatste bastion, wijkplaats in geval van nood voor regering en krijgsmacht. Het moest een belegering van een half jaar kunnen doorstaan, waartoe binnen die cirkel van staal en water munitie- en kruitfabrieken werden gebouwd, magazijnen, graansilo's, hospitalen, zelfs een militaire bakkerij.

Het heette een onneembare vesting, maar bij het eerste grote treffen in de Eerste Wereldoorlog bleek het al verouderd te zijn. Vergelijkbare forten in Frankrijk en Vlaanderen bleken niet bestand tegen de nieuwe brisantgranaat. De laatste bastions van de stelling werden niet eens meer afgebouwd. In 1922 werd de verdedigingslinie op non-actief gesteld.

De stelling liep in een wijde cirkel tussen Pampus en IJmuiden, van Edam in het noorden, langs de Beemster naar de duinen tussen Uitgeest en Beverwijk, sloot bij IJmuiden de toegang tot het Noordzeekanaal af, boog naar het zuiden langs Haarlem en Schiphol, Aalsmeer en Uithoorn en keerde terug naar de oude Zuiderzee via Abcoude, Weesp en Muiden.

De forten zijn in het landschap moeilijk te ontdekken. Zo waren ze ook ontworpen: diep in de veengrond ingegraven bakstenen of betonnen constructies, door grachten omgeven, zonder duidelijk silhouet. Geheimzinnige architectuur, verborgen in wilde natuur. De stelling raakte een halve eeuw lang vergeten en werd pas in de jaren tachtig weer ontdekt. Sinds een paar jaar is het stelsel forten opgenomen in de Werelderfgoedlijst van de Unesco.

Een groep liefhebbers heeft de waarde ervan nu geïnventariseerd, historisch, civiel en militair, architectonisch, voor het landschap en voor de natuur. Het gaat ook om een van de weinige kringstellingen uit de geschiedenis die als eenheid nog vrijwel ongeschonden is. Het resultaat is een standaardwerk over de stelling dat behoud en beheer verantwoordt. Het is niet eenvoudig. Er zijn vele eigenaars, de linie valt al lang niet meer onder een oppercommando. Het eigendom is verdeeld over Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, het Noord-Hollands Landschap, gemeenten en particulieren. Twee stichtingen - Stelling van Amsterdam en Herstelling - houden zich met restauratie en toekomstige bestemmingen bezig.

Wie ze wel eens heeft bezocht, die bijna ondoordringbare aarden wallen heeft beklommen, met zijn buffers van riet, brandnetels, bramenstruiken, woest struikgewas en bomen, vindt daarachter en onder een labyrint van gemetselde gangen en kamers, grotere en kleinere vertrekken, slaapzalen en keukens, waarin soms de kookpotten nog staan, schietgaten en sleuven. In hun primitiviteit is het nog voor te stellen hoe ze eruitzagen toen ze in gebruik waren.

De bezetting van eenvoudige soldaten sliep op britsen met strozakken, warmde zich bij turf gestookte kachels. Het licht kwam van olielampen. Ze zorgden voor zichzelf, kookten hun eigen pot. Het was een kringstelling en had dus een hart. Het hoofdkwartier lag in de stad, waar de commandant het een stuk prettiger had. Tijdens de mobilisatie in de Eerste Wereldoorlog sloeg hij zijn kwartier op in het Amstelhotel.

De nieuwe bestemmingen zijn heel verschillend. Ze werden wijnopslag, oefencentrum voor de brandweer, schietbaan voor sportschutters, restaurant, galerie, camping, visvijver of paardenstal. Een flink aantal is natuurgebied geworden. In het boek wordt de journalist Gerard van Westerloo geciteerd, die in die verscheidenheid van functies toch weer een eenheid als die van vroeger heeft gevonden. Hij trof in de stelling een bastion van stilte tegen het opmarcherend geweld van de grote stad. 'Zo kalm, zo mooi, zo stil, in het zicht van een helse metropool, een wonder is het.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden