Stille disco met kosmische stralen

NIJMEGEN Dansen op kosmische straling. Zo'n vijftienhonderd bezoekers deden dat het afgelopen weekeinde in Nijmegen. Gerlanda van der Velden (42) uit Uden hoorde van het evenement op Radio 2 en is er speciaal voor in de auto gestapt. Niet om te dansen, maar om te praten.

Terwijl zeshonderd 'stille disco'-gangers om haar met een koptelefoon heen en weer bewegen en kijken naar de lichteffecten die de 15 meter hoge koepel in vuur en vlam zetten, klampt ze iedereen met een lichtblauw T-shirt van Cosmic Sensation aan om haar uit te leggen wat er precies gebeurt.


'Elke seconde gaat er een kosmisch deeltje door je hand', zegt fysicus Charles Timmermans. Van der Velden staart enthousiast naar haar hand. 'Echt?' Ze is helemaal dol op alles uit de ruimte, op het manische af, zegt ze. 'Welke huisvrouw heeft er nu een dvd van de Hubble in huis?'


Even daarna licht de tent als bij bliksem helemaal op. De 24 detectoren registreerden alle hetzelfde deeltje. Dat moet er eentje zijn met heel veel energie, waarschijnlijk van de explosie van een stervende ster, een supernova. Timmermans lacht opgetogen. Hij had gehoopt op zo'n inslag, gerekend op een per avond, maar dat er nu zo snel al een valt, is een cadeautje.


Aan het licht van de palen met kleurrijke ledlampen om het podium valt de hoeveelheid straling direct af te lezen. Maar verder zijn licht en geluid interpretaties. Door het ritme en de sterkte van de inslagen die door de detectoren - twaalf in de nok van de tent en twaalf op de grond - worden waargenomen, hebben dj's en videokunstenaars zich laten leiden.


Zo wordt de muziek van de dj's in het midden van de tent vervormd door elk kosmisch deeltje dat voorbij komt. En schreven vier videokunstenaren de software voor de lichtshow. Kenners zien patronen uit de natuurkunde door de dome schieten, gemaakt door de Engelse Mehmet Akten, die van oorsprong ingenieur is.


Drie jaar geleden was de grote doorbraak voor kosmische straling. Daarvoor konden wetenschappers alleen met sterlicht de ruimte verkennen, of met radiogolven. Nu komen op basis van de botsingen van kosmische deeltjes op de atmosfeer nieuwe gegevens binnen. Ze bieden frisse inzichten op het heelal en het ontstaan ervan. Sommige deeltjes bijvoorbeeld dragen zo veel energie dat ze wel uit de buurt van de zwarte gaten moeten komen.


Ook op de aarde heeft kosmische straling invloed. De regen van kleinere, nieuwe deeltjes die na zo'n botsing door de dampkring schieten, zijn bijvoorbeeld medeverantwoordelijk voor de opbouw van de wolken. Maar nooit eerder waren ze te zien en te horen.


Dat is de vondst van Sijbrand de Jong, hoogleraar experimentele natuurkunde van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij won met het idee een jaar geleden de Academische Jaarprijs.


Met het geld moest hij een breed publiek betrekken bij wetenschappelijk onderzoek. Dat is gelukt. Vrolijk staat hij om zich heen te kijken naar 'het deinende publiek'.


Hij haalt opgelucht adem, want winnen is één, maar het idee uitvoeren en de tent vol krijgen, is iets heel anders. Naast hem ziet hij een van de opbouwers van de apparatuur een bezoeker zaken uitleggen. Dat was de bedoeling: dat de informatie zich als een olievlek verspreidt.


De kosmische straling die hier wordt getoond, is niet de enige die er is, legt hij uit. 'Er gaan honderden deeltjes per seconde door je heen, maar die zijn zo licht dat we ze niet kunnen meten. Deze deeltjes laten iets van zichzelf achter, daarom kunnen we ze omzetten in licht of geluid.'


Helemaal tevreden is hij nog niet. 'Ik stond net met Akten te praten dat het nog spectaculairder had gekund. Maar ja - dat is wetenschappers eigen hè. We willen altijd meer.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden