Analyse

Stikstof bezorgt volgend kabinet nu al hoofdpijn, woensdag rijden tractors weer naar Den Haag

Op boerenerven in heel Nederland staan de tractoren klaar voor wéér een lange rit naar Den Haag. Woensdag voert de landbouwsector opnieuw actie in de regeringsstad. Doel: voorkomen dat de VVD en D66 in hun ‘proeve van een regeerakkoord’ gaan aansturen op krimp van de landelijke veestapel, of ander onheil voor de boerenstand.

Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving is effectief klimaat- en natuurbeleid in dit kleine, volle land níet verenigbaar met grootschalige intensieve landbouw. Punt uit. Beeld Marcel van den Bergh
Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving is effectief klimaat- en natuurbeleid in dit kleine, volle land níet verenigbaar met grootschalige intensieve landbouw. Punt uit.Beeld Marcel van den Bergh

‘Het lijkt wel of bijna niemand meer beseft dat boeren bezig zijn met het produceren van voedsel en daar ruimte voor nodig hebben! Zowel fysiek als milieuruimte!’, klaagt boerenactiegroep Agractie in een persbericht. ‘Vérgaande uitspraken van rechters over de stikstofaanpak en teelten nabij natuurgebieden zijn zeer verontrustend. Van alle kanten wordt de boer bedreigd in zijn toekomst.’

In datzelfde Den Haag zetelt het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat alle milieu- en klimaatplannen van het kabinet doorrekent. Ook het PBL had maandag een landbouwadvies voor Mark Rutte en Sigrid Kaag, de bouwers van het volgende kabinet. De strekking daarvan is tegenovergesteld aan de actieboodschap van de tractorbrigade: Nederlandse boeren moeten niet meer, maar juist veel minder ruimte krijgen. Effectief klimaat- en natuurbeleid is in dit kleine, volle land níét verenigbaar met grootschalige intensieve landbouw. Punt uit.

Schizofreen beleid

Een paar strippen paracetamol mogen op de formatietafel niet ontbreken, als het hoofdpijndossier ‘Landbouw’ aan de orde komt. Dit wordt misschien wel de grootste uitdaging voor de kabinetsformatie. Tot nu toe heeft de politiek de stikstof- en klimaatcrises immers steeds willen bestrijden zónder ingrijpende sanering van de landbouwsector.

Om de boeren uit de wind te houden bedachten kabinetten creatieve manieren om de hoge stikstof- en broeikasgasemissies van de landbouw te laten rijmen met strenge milieuregels en hoge klimaatambities. De grenzen van de wet zijn stelselmatig opgezocht en ook diverse malen opgerekt. Jarenlang leek zo het onverenigbare tóch met elkaar verenigbaar. Politiek probleem ‘opgelost’.

Totdat de rechters ‘ho’ begonnen te zeggen. De Raad van State verwees in 2019 het Nederlandse stikstofbeleid naar de prullenbak. Een half jaar later beval de Hoge Raad het kabinet zijn eigen klimaatdoel serieus te nemen. Ook lagere rechtbanken zeggen vaker ‘nee’ tegen uitbreidingen van veehouderijen die leiden tot extra stikstofuitstoot.

De rechterlijke macht confronteert de politiek hardhandig met de consequenties van schizofreen beleid: enerzijds goede sier maken met ambitieuze ‘duurzaamheidsdoelen’ en anderzijds de intensieve landbouw faciliteren om de electorale achterban te paaien.

Papieren werkelijkheid

Desondanks lijkt de verleiding om toch weer naar geitenpaadjes te zoeken voor politici onweerstaanbaar. Halvering van de veestapel is voor D66 geen ‘must’ meer, aldus partijleider Kaag. Ze neemt ook genoegen met een ‘forse’ reductie. Wat haar definitie van ‘fors’ is, zal moeten blijken. Datzelfde geldt voor GroenLinks en PvdA, die eveneens pleiten voor krimp van de veestapel. Maar CDA en ChristenUnie, en in mindere mate de VVD, vereenzelvigen zich van oudsher met de boerenlobby en zullen die krimp zoveel mogelijk willen beperken.

Landbouwminister Carola Schouten heeft de afgelopen twee jaar, onder druk van de drie ‘boerenpartijen’ in het kabinet, vooral naar technische oplossingen gezocht. Eiwitarm veevoer, subsidies voor stalinnovaties, met water verdunde mest uitrijden. Deze technische innovaties verlagen de stikstofemissies vooral op papier, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek. In werkelijkheid dalen de emissies veel minder (luchtwassers) of zelfs helemaal niet (emissiearme stalvloeren).

Het kabinet hoopt de veestapel pijnloos te kunnen verkleinen via vrijwillige opkoopregelingen voor veehouders. Ook op dat vlak rekent het kabinet zich mogelijk rijk. Een recente opkoopregeling voor varkenshouders leverde veel minder stikstofwinst op dan het kabinet had ingeboekt, terwijl de regeling in eerste instantie ruim overtekend was. Nogal wat veehouders die zich willen laten uitkopen haken na enige reflectie alsnog af, leert de praktijk.

De huidige stikstofaanpak laat boeren én industrie bovendien veel ruimte om meer stikstof uit te stoten in plaats van minder. Circa 30 procent van de vergunde stikstofruimte wordt namelijk (nog) niet benut, bijvoorbeeld omdat boeren geanticipeerd hebben op een verdubbeling van hun veestapel op langere termijn. Die dieren mogen ze nu alsnog bijplaatsen, mits ze hun stal zodanig verduurzamen dat hun stikstofuitstoot per saldo niet toeneemt. Op die technische ‘compensatie’ valt in de praktijk dus nogal wat af te dingen. Maar als de politiek de kool en de geit kan sparen door een papieren werkelijkheid te creëren, zal zij dat meestal niet laten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden