Stier van Salzburg krijgt zijn pinnetjes terug

Het hart van de 'Stier van Salzburg' ligt onder een pluizig grijs dekentje op een werkbank in Utrecht. De Stier is een bijna vijfhonderd jaar oud draaiorgel met een apart 'hoornwerk' van 138 pijpen, die ooit, elke dag, allemaal tegelijk een enorm geloei over Salzburg lieten klinken....

Het hart van deze Stier bestaat uit een houten cilinder met duizenden pinnetjes en 'bruggetjes' waarmee de muziek is vastgelegd die het orgel waarschijnlijk voorafgaand aan het geloei ('de Schrey') speelde.

Nu ligt het hart daar tussen de houtsnippers in de Lichte Gaard, een werkplaats aan de Oude Gracht, omdat de eer het te repareren (of beter: te repliceren) dr. J. Haspels ten deel is gevallen. Het Oostenrijkse ministerie van Cultuur heeft Haspels, al ruim dertig jaar directeur-conservator van het nationaal museum van Speelklok tot Pierement in Utrecht, gevraagd voor de cilinder te zorgen omdat ze het in Oostenrijk zelf niet kunnen. 'Ik sta naast mijn schoenen van trots, dat begrijpt u wel', zegt Haspels.

De Stier is dan ook een heel bijzonder orgel. 'De bronnen vermelden nog oudere Schreywerken', legt Haspels uit, 'maar dit is de oudste combinatie van een draaiorgel en een hoornwerk dat nog bestaat.'

In 1502 gaf grootbisschop Leonard van Keutschach opdracht de Stier te laten bouwen in een uitbouw op de ringmuur van de burcht 'Hohensalzburg', die vanaf een berg uitkijkt over de stad. Elke ochtend zette iemand de luiken van de uitbouw open voordat hij het orgel aanzwengelde zodat de hele stad de Schrey en een oud koraal kon horen. Genoeg om te weten dat het tijd was aan het werk te gaan.

Maar de tijden veranderden en de religieuze muziek raakte uit de mode. In 1753 gaf de prins-bisschop van Salzburg Leopold Mozart (die drie jaar later vader van Wolfgang Amadeus zou worden) en Johann Ernst Eberlin opdracht twaalf wereldlijke stukken voor de stier te schrijven. 'Ik denk dat hij zo de functie van het hoornwerk - sta op en ga naar je werk of stop met werken en ga naar huis - in een aangename setting wilde brengen', redeneert Haspels. Alleen het Alte Choral en het wiegelied met Kerstmis bleven getuigen van het religieuze verleden. Voortaan trakteerde de Stier Salzburg iedere maand op een ander stuk.

Tot na de Tweede Wereldoorlog bleef het orgel spelen, maar het klonk steeds zwakker en slechter. Het raakte lek, het hout trok krom, de cilinder werd verschillende keren opnieuw 'geprogrammeerd' (muziekstukken werden vervangen). Op het laatst bleef er niet veel meer over dan gekreun.

Een Oostenrijkse firma kreeg opdracht de orgelpijpen te herstellen, het Utrechtse museum moet het mechaniek en de cilinder repareren, en die voorzien van het beslag van de twaalf stukken uit de achttiende eeuw. De medewerkers van het museum hebben daar veel ervaring mee. Ze zullen zoveel mogelijk gebruik maken van de oorspronkelijke materialen. 'Gelukkig hebben we nog een oude machine waarmee we het messingdraad, waarvan de pinnetjes en de bruggen zijn gemaakt, op de cilinder kunnen zetten', zegt Dick van Minnen, hoofd van de restauratieafdeling.

Maar hoe weet je wat erop stond als de oorspronkelijke composities verdwenen zijn? 'Rekeningen zijn fraaie dingen', zegt Haspels, 'er staat vaak zoveel informatie op'. De opdracht die Mozart en Elberling kregen voor het schrijven en aanbrengen van hun stukken, is bewaard gebleven. Bovendien bracht vader Mozart in 1759 een partituur uit 'opdat degenen die het orgelspel van de stier zo bewonderen, haar stukken ook thuis kunnen spelen'. Die partituur, pianobewerkingen van de twaalf orgelstukken geeft uitvoerige informatie en vermeldt welke delen de stier oorspronkelijk speelde.

Hoewel de pianostukken zo bewerkt moeten worden dat ze op het orgel gespeeld kunnen worden - de Stier heeft maar 25 tonen en kan geen stukken spelen die langer dan ongeveer een minuut duren - voorzien de reparateurs geen problemen. 'Een componist om de stukken om te zetten voor de cilinder hebben we niet nodig', zeggen ze in de werkplaats, 'dat lukt ons zo ook wel. We hebben het vaker gedaan.'

Eind 2002 zal de Stier waarschijnlijk weer 'schreyen' vanaf zijn Middeleeuwse burcht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden