STEVEN SPIELBERG 'Technisch is hij de allerbeste verteller'

Steven Spielberg, vroeger vooral bekend als maker van familie- en spektakelfilms, wordt nu ook geroemd om zijn 'realisme'. Maar wat is realistisch als je voor een holocaust-getto toch een visueel aantrekkelijkere wijk uitkiest?...

SPIELBERGISEREN, zo luidt het werkwoord dat is genoemd naar de meest succesvolle speelfilmregisseur aller tijden. Critici gebruikten dit werkwoord toen Schindler's List (1993) uitkwam. Steven Spielberg zou de holocaust hebben 'gespielbergiseerd'. Hij heeft de gruwelijke werkelijkheid van de shoah ingelijfd bij het machtige koninkrijk van Zijn verbeelding.

Van nu af aan moeten de geschiedenisboekjes concurreren met Het Concentratiekamp Volgens Spielberg. Wat inhoudt dat zelfs de slechtste nazi-zwijnen nog iets innemends hebben. Dat we zien hoe mensen in de meest vernederende ellende verliefd worden, zich amuseren, een feestje bouwen. En dat er over de allerkilste gebeurtenissen uit de menselijke geschiedenis verteld wordt in warme, majestueus belichte beelden. Zoals een Amerikaanse criticus het stelde: Spielberg heeft feel-good entertainment gemaakt van de ultieme feel-bad gebeurtenis.

Juist door zijn oorlogsbeelden in zwartwit te filmen doet Spielberg met Schindler's List 'een claim op de authenticiteit die toekomstige generaties nog flink in verwarring kan brengen', stelde een criticus in deze krant. Dat die verwarring ook nu al toeslaat, blijkt in het Poolse Krakow, waar een deel van Schindler's List 'op locatie' werd gedraaid. De plek waar werkelijk Krakows oorlogsgetto stond, was visueel niet erg aantrekkelijk. Toen viel Spielbergs oog op een 'pittoreske' wijk verderop, vertelt John Baxter in zijn Spielberg-biografie. 'Dat is een wijk waar joden en christenen eeuwenlang vriendschappelijk hebben samengeleefd. Maar dit was wat Spielberg bij een getto in z'n hoofd had, veel meer dan the real thing.' En dus is nu die onschuldige wijk het hoogtepunt van de Schindler's List-busreizen in Krakow.

Het wonderlijke is dat diezelfde Spielberg tegelijkertijd de hemel in wordt geprezen voor het 'realisme' waarmee hij de laatste tijd precaire hoofdstukken uit de westerse geschiedenis verbeeldt. Oorlogsveteranen uit de Tweede Wereldoorlog lopen momenteel wég met Spielberg, omdat in zijn nieuwste film Saving Private Ryan, die deze week op het filmfestival van Venetië in première ging, eindelijk 'de waarheid' zou worden verteld over 'hun' oorlog. De film zou bij veteranen zoveel losmaken dat er in Amerika na afloop het telefoonnummer wordt geprojecteerd van het Ministerie voor Veteranenzaken, want dat hebben ze daar.

In Nederland hebben vertegenwoordigers van het Veteranenplatform de film gezien. Op basis van hun geëmotioneerde getuigenissen heeft het platform de verschillende veteranenorganisaties gevraagd hun leden in te lichten over de 'huiveringwekkende realiteit' van Saving Private Ryan. Vooral het eerste half uur van de film moet zo overdonderend zijn dat je het gevoel krijgt midden in de invasie op Normandië te zitten. Niks geen Hollywood-romantiek. Spielberg schijnt onontkoombaar duidelijk te maken hoe gruwelijk een échte oorlog is.

'Ik geloof er niks van', zegt filmmaker Theo van Gogh. Bij Schindler's List was hij ook voorbereid op het ergste. 'Maar wat ik zag waren weldoorvoede figuranten in concentratiekampen, en dat heeft iets obsceens. In mijn voorstellingsvermogen was het allemaal veel gruwelijker.'

Hetzelfde had Van Gogh bij andere 'serieuze' films van Spielberg, zoals Empire of the Sun over de Tweede Wereldoorlog in koloniaal China en Amistad over de Amerikaanse slavernij. Spielberg is niet cynisch genoeg, vindt Van Gogh. 'Als je een grote-mensenfilm maakt, moet je begrip hebben voor hoe slecht de mensen zijn. En Spielberg is een geniale filmmaker, maar hij heeft de geest van een achtjarig kind. Je ziet in al deze films dat kind protesteren.'

Het heeft ook voordelen, dat gebrek aan cynisme. 'Niemand anders had E.T. kunnen maken', zegt Van Gogh. En E.T., Spielbergs familiefilm over een vertederend buitenaards wezentje dat terug wil naar huis, is wél 'de allerbeste film die ooit is gemaakt'. Toen zijn zoontje E.T. voor het eerst zag, kregen vader en zoon Van Gogh het op precies hetzelfde moment te kwaad: als E.T. 'Phone Home' zegt. 'Spielberg heeft zó goed begrepen hoe eenzaam een kind kan zijn.'

Schrijver en journalist Anil Ramdas heeft zich in NRC Handelsblad herhaaldelijk gebogen over de boodschap die Spielberg met zijn grote-mensenfilms uitdraagt. Ook hij wacht met enige scepsis de nieuwste af. Sinds Duel uit 1971 is Ramdas gek op Spielberg. 'Technisch is hij de allerbeste verteller. Hoe hij de camera gebruikt, hoe prachtig stilte en geluid elkaar afwisselen. In Duel bijvoorbeeld laat hij die schlemiel die thuis z'n vrouw niet eens de baas is, achtervolgen door die macho-vrachtwagen met highly inflammable stuff. Iedereen verwacht dat er op het eind van die film, als die vrachtwagen eindelijk verongelukt, een enorme explosie komt. Maar niks hoor: gewoon een doodse stilte.'

Net zo dramatisch gebruikt Spielberg de stilte in Amistad, bij de scène waarin een serie slaven levend in zee wordt gegooid omdat het schip te veel ballast heeft. 'Spielberg filmt die lichamen ineens onder water, waar ze in stilte zinken, alsof ze allang gestorven zijn.'

Maar het enthousiasme van Ramdas over de verteller Spielberg wordt bij zijn recentere films getemperd door het onverdraaglijke moralisme dat eruit spreekt. 'Voor mij is moralisme helemaal geen taboe-woord', zegt Ramdas, 'Ik ben zelf ook een moralist. Maar het moralisme van Spielberg heeft een sterke open-deur-kwaliteit.'

Het einde van Schindler's List bijvoorbeeld, als Schindler op z'n knieën valt, in tranen uitbarst en roept dat hij niet genoeg voor zijn joodse medemensen heeft gedaan - Ramdas is woedend de bioscoop uitgelopen. Om pas later te bedenken dat de film vóór dat larmoyante einde wél de moeite waard was.

'Spielberg wil de mensen zó gretig opvoeden, dat hij z'n ironie heeft verloren', zegt Ramdas. 'En Spielberg zonder ironie is een dweper. Een regisseur als Francis Ford Coppola kan het aan om een oorlogshel tot in het uiterste dóór te denken. Spielberg niet. Hij is geen denker, hij is meer een maker.'

En zo blijft Spielberg voor velen vooral de maker van kinderfilms als E.T. en Gremlins, van keiharde thrillers als Duel en Jaws, van griezelfilms als Poltergeist en Close Encounters en van spektakels als de Indiana Jones-cyclus en de Jurassic Park-films. Bij deze films zijn de motieven van Spielberg altijd duidelijk geweest: hij wilde zo veel mogelijk mensen een fantastische joyride bieden. Maar op het moment dat Spielberg zich óók bezig ging houden met serieuze films, stak het wantrouwen omtrent zijn motieven de kop op.

Spielberg ging andere films maken omdat hij eindelijk wel eens een Oscar wilde winnen, denkt Thomas Elzasser, de enige filmprofessor die Nederland rijk is. Spielberg zocht erkenning voor zijn belang als 'culturele figuur', wilde op artistiek gebied serieus genomen worden.

Maar slaat Spielberg nou echt zo'n andere richting in met zijn serieuze films over de grote historische drama's? De toon is misschien anders. En de verhalen die hij vertelt komen niet meer alleen uit het hoofd van het introverte jongetje uit het gebroken gezin, dat vluchtte in de droomwereld van film en televisie. Naarmate dat jongetje de spoken uit zijn jeugd heeft bezworen, is er ruimte gekomen voor de (levens-)verhalen van anderen.

Maar alle films van Spielberg, of ze nu fantastisch zijn of felrealistisch, bevatten in de kern hetzelfde verdriet, dezelfde eenzaamheid en dezelfde schreeuw van onmacht over het onvermogen van mensen om elkaar te bereiken. Al zijn films gaan over de waarde van het gezin, en over de heroïek van de underdog, de buitenstaander. 'Heel vaak zijn de kinderen in zijn films de outsiders', zegt Thomas Elzasser.

Met Schindler's List hield Spielberg zich voor het eerst létterlijk bezig met de joodse geschiedenis die ook de zijne is. Maar in de beelden die hij creëerde heeft het jongetje dat niet van lezen hield, en dat opgroeide met de televisie als babysitter, eigenlijk altijd hetzelfde verhaal verteld.

Het 'goddelijke' licht bijvoorbeeld dat Spielberg graag uit ruimteschepen laat komen, uit de openstaande deuren in zijn avonturenfilms, of rechtstreeks uit de hemel, is een herschepping van het allereerste beeld dat hij zich herinnert. Samen met z'n vader bezocht hij een joodse tempel in Cincinnati, waar hij werd gehypnotiseerd door de rode lichtstralen uit de heilige plek waar de Tora-rollen werden bewaard. Dat betoverende beeld dat in Spielbergs films steeds terugkeert, vertelt over geluk, saamhorigheid, één-zijn met de geschiedenis. Maar het is ook een ongrijpbaar beeld dat ieder moment kan vervliegen.

Van de ruimteschepen uit Close Encounters naar Schindler's List is het dus helemaal niet zo'n grote stap. En het holocaust-archief, de verzameling gefilmde getuigenissen van overlevenden waarvoor Spielberg het initatief nam, is een logisch vervolg op het bezoek aan die joodse tempel in Cincinnati. Alleen is Spielberg nu de vader, die zijn kinderen in contact wil brengen met de geschiedenis.

Hans Westra, de directeur van de Anne Frank Stichting, die de afgelopen jaren enorme geldbedragen van Spielberg mocht ontvangen, onderstreept het belang dat de filmer heeft op ons historische bewustzijn. 'Hij heeft de geschiedenis persoonlijk weten te maken. Meer dan een miljoen jongeren heeft Schindler's List in Nederland gezien, en dat is een enorme stimulans voor ons werk.' Hij prijst Spielbergs initiatief voor het holocaust-archief. 'De overlevers vinden het ongelooflijk belangrijk dat hun verhaal niet verloren gaat.' Alleen vraagt Westra zich af wat de historische waarde is van de verzameling interviews, die afgenomen zijn door mensen die niet zijn gespecialiseerd in de Tweede Wereldoorlog. 'Het wordt een historisch monument dat voornamelijk uit emoties bestaat.'

En dan nog iets. Westra is op bezoek geweest in Dreamworld, het gigantische productiebedrijf waarmee Spielberg Hollywood naar de kroon steekt. 'Daar zitten meer dan tweehonderd mensen dag en nacht die gefilmde interviews te verwerken.' Over een jaar of tien zijn ze misschien eens klaar, schat Westra. Zelfs als hij het houdt bij een registratie van de onmiddellijke werkelijkheid, maakt Spielberg er een mega-project van.

Saving Private Ryan beleefde deze week zijn Europese première op het filmfestival van Venetië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden