InterviewSteve McQueen

Steve McQueen over filmreeks Small Axe: ‘Alsof ik een gat in de Britse filmgeschiedenis vulde’

Steve McQueen op de set van de vierde film in de reeks: Alex Wheatle.Beeld BBC Studios

Filmer Steve McQueen (bekend van 12 Years a Slave) maakte een reeks tv-films onder de noemer Small Axe, een vijfluik over zwarte Britten in de jaren zeventig en tachtig. 

Ken je dat verhaal van de speelfilmregisseur die een vijfdelige dramaserie over één familie ging maken voor de publieke omroep? En vervolgens aan kwam zetten met vijf losstaande speelfilms, die qua duur ook nog eens ernstig variëren, van 68 tot 128 minuten? Het zou, binnen het Nederlandse bestel, voldoende zijn om de in blokkenschema’s denkende netmanagers te laten ontploffen.

Maar dit verhaal betreft de BBC. En de speelfilmregisseur in kwestie heet Steve McQueen. En ja, die wás  van plan een serie te maken over één gezin, een zwart Londens gezin, gedurende de jaren zeventig en tachtig, de periode van zijn eigen jeugd. Het plan werd aangekondigd in 2014, kort voor de in Amsterdam woonachtige Brit met 12 Years a Slave  zijn Oscar voor beste speelfilm won. En dat plan werd subiet aangepast toen McQueen en zijn team van scenaristen in de researchfase op een berg interessante waargebeurde geschiedenissen stuitten, die zich stuk voor stuk afspeelden in de Londense West-Indische gemeenschap van die tijd.

‘Deze verhalen hadden tóén al moeten worden verfilmd’, zegt de 51-jarige filmmaker, in een video-interview met een handvol over de wereld verspreide journalisten. ‘Maar dat gebeurde niet. Ik kreeg het idee dat ik een gat in de Britse filmgeschiedenis vulde.’

De eerste van de Small Axe-films: Mangrove.Beeld BBC Studios

De onder de noemer Small Axe verzamelde filmreeks is vernoemd naar het gelijknamige liedje van Bob Marley (‘If you are the big tree, we are the small axe, ready to cut you down’), en vangt aan met Mangrove. Een rechtbankdrama over een Caribisch restaurant in de toenmalige migrantenwijk Notting Hill, dat niet werd geduld door de lokale politie. Het buurtprotest tegen de gewelddadige, racistisch gemotiveerde politie-invallen leidde tot arrestaties van de ‘Mangrove 9’, onder wie de restauranteigenaar en een voorvrouw van de Britse Black Panthers. 

De tweede van de Small Axe-films: Lovers RockBeeld BBC Studios

‘Mijn vader was goed bevriend met een van de Mangrove 9’, zegt McQueen, zelf een geboren Londenaar van West-Indische komaf. ‘En toch wist ik er als kind niets van af. Pas een jaar of vijftien geleden hoorde ik van die rechtszaak. Het is wonderlijk hoe de Small Axe-verhalen me pas jaren later bereikten. Mensen spraken er niet over. Soms omdat ze getraumatiseerd waren, maar ook omdat ze hun eigen verhalen niet als belangrijk beschouwden. Het was onze taak om die verhalen te ontsluiten, mensen aan het praten te krijgen. Want hun verhalen zijn wél belangrijk. Ze maken niet alleen deel uit van het culturele en politieke Britse landschap, ze hebben dat landschap ook blijvend veranderd.’

Hij wijst op Hunger, zijn imponerende, bekroonde speelfilmdebuut uit 2008 over de hongerstaking van IRA-lid Bobby Sands. ‘Ik dacht toen: oké, ik krijg de kans om een film te maken, maar misschien is dit meteen ook de laatste kans. Dan moet het een krachtige film zijn, iets waar je niet omheen kunt. Ik had deze vijf films ook niet eerder kunnen maken. Het ontbrak me nog aan emotionele volwassenheid. Vaak praat je het makkelijkst over de dingen die dicht bij je staan, maar voor mij duurde het even voor ik het benodigde perspectief had om verhalen te vertellen over mijn achtergrond, over waar ík vandaan kom.’

Ook Red, White and Blue, de tweede Small Axe-film, weerspiegelt de  ongelijkheid van het Engeland van enkele decennia geleden. McQueen portretteert Leroy Logan (vertolkt door Star Wars-steracteur John Boyega), de eerste zwarte agent in een Londens politiekorps, die wel in personeelsreclames mocht figureren, maar op de werkvloer werd tegengewerkt. In beide films komt bruut racistisch politiegeweld voor, dat normaal lijkt voor de gemiddelde diender, bijna routine. ‘Er is niets normaals aan dat geweld, het is extreem. Maar het is wél hoe het Britse gezag een deel van de bevolking behandelde. Het gebeurt nog steeds, ook nu. Stop and search heet dat (de politiepraktijk waarbij burgers ook zonder verdenking worden gefouilleerd en ondervraagd, red.). Ik geloof wel dat mensen nu wakker zijn geworden, dat ze inzien dat agenten of gezagsdragers –  hoe zal ik het zeggen? – een bepaalde vorm van handhaving verkiezen voor bepaalde groep mensen. En dat is níét normaal, verre van.’

Toen in april dit jaar twee van zijn vijf nieuwe speelfilms werden geselecteerd voor het filmfestival van Cannes (dat later omwille van het virus werd afgeblazen), droeg McQueen beide titels op aan de door politiegeweld omgekomen Afro-Amerikaan George Floyd. ‘Ik zou uiteraard liever zien dat hij nog leefde. Maar we voeren dit gesprek nu wel, met z’n allen: George Floyd is niet tevergeefs gestorven. Kijk naar wat er gebeurde op de Dam in Amsterdam. Er werden iets van dertig mensen verwacht voor een demonstratie, er kwamen er meer dan tienduizend. Pretty impressive. Mensen pikken die shit niet meer.’

De laatste van de Small Axe-films: Education.Beeld BBC Studios

McQueens 22-jarige dochter liep ook mee in de demonstratie, in Amsterdam en in Londen. ‘Ik leer veel van haar. En ook John… wat John deed was fantastisch.’ De demonstrerende menigte in het Londense Hyde Park werd toegesproken door een geëmotioneerde John Boyega, die het in zijn megafoon uitschreeuwde toen hij vertelde hoe het voelde om als minderwaardig te worden beschouwd.

Er zit een opvallend, naar Star Wars verwijzend grapje in Red, White and Blue: als Boyega’s personage zegt bij de ‘force’ te willen (de politie), vraagt een van zijn leeftijdsgenoten: ‘Je wilt Jedi-ridder worden?’ 

‘Dat zinnetje is interessant’, zegt McQueen. ‘Aan de ene kant heb je Leroy Logan, de in alles uitblinkende golden boy die bij de politie gaat, maar anders dan zijn naaste collega’s steeds gepasseerd wordt voor een hogere rang. En die man wordt in de film gespeeld door Boyega, de golden boy die bij Star Wars kwam en het goed deed in de eerste filmepisode (The Force Awakens, red.). En toen was er die filmposter in China (waar de afbeelding van de zwarte hoofdrolspeler werd weggepoetst, red.). En zag je zijn rol verschrompelen in de volgende Star Wars-delen. Leroy en John zijn twee prachtige voorbeelden van wat integratie kán zijn. Wonderlijk toch, hoe kunst en het echte leven soms zo samenvallen?’

Ook McQueens film Education stelt de ongelijkheid in de Britse samenleving aan de orde: een drama over een zwart jongetje dat moedwillig een verkeerd schooladvies krijgt. De cineast overkwam zelf ooit iets soortgelijks; als dyslectisch kind van Caribische komaf werd hij naar het klasje voor lager opgeleide, toekomstige arbeiders gedirigeerd. 

De derde van de Small Axe-films: Red , White and Blue.Beeld BBC Studios

Zo trekt McQueens Small Axe-reeks een vitaal, vijfdelig monument op voor een eerder onvoldoende in  beeld vastgelegde cultuur, die opkwam in het destijds nog eenvormige Londen. Met een colonne van bekende en onbekende acteurs dompelt Small Axe  je onder in de West-Indische cultuur: de ska en reggae, de kleding en haarstijlen, het eten en dat soms lastig te doorgronden, maar heerlijk ritmische Engels met Caribisch accent.

Notting Hill, in de populaire cultuur bekend als dat fijne Londense wijkje waar een charmante bleke boekverkoper een Amerikaanse steractrice aan de haak slaat (in de gelijknamige film uit 1999), vindt onder McQueens regie zijn Caribische wortels terug, zo ook in Lovers Rock. Alle zintuigen worden bediend in het filmisch gezien puurste Small Axe-deel, dat zich afspeelt op een Jamaicaans getinte ‘blues party’ in een dan nog niet gegentrificeerd Notting Hill. ‘Ik geloof niet dat ik ooit zo veel reacties heb gehad op een film’, zegt McQueen, over de film die afgelopen september al zelfstandig in wereldpremière ging op het New York Film Festival. ‘Het had wellicht ook wel met de lockdown te maken, waar New York toen net even uit kwam. Mensen met elkaar zien zoenen, eten, roken, en dan die muziek, dat vieren van de zintuigen, het aanraken. Het publiek ging dansend weg na de première, toeterend in hun auto’s. Ik heb eerlijk waar nog nooit zó veel respons gehad. Dat is de kracht van een collectieve kijkervaring. 

‘En als je het over televisie hebt, of streaming of hoe je dat ook noemt: ik beschouw dit als vijf films die nu toevallig op tv zijn. Ik wil de verhalen in die films optillen, met ruimte voor poëzie en nuances. De ruimte tussen de woorden, daar gaat het ook om. In series wordt vaak gepraat, gepraat, gepraat… En alles moet kloppen, onmiddellijk duidelijk zijn, het is plot-plot-plot.’ McQueen vingerknipt: snap-snap-snap. ‘Terwijl voor mij bestaat film ook uit de sensatie om soms even te doezelen, dat je even in iets verdwijnt. Niet dat ik niet van televisie houd, maar televisie is wel een andere taal.

De derde van de Small Axe-films: Red , White and Blue.Beeld BBC Studios

‘Misschien kijken er meer mensen naar mijn films, omdat iedereen nu thuis zit. Maar ik hoop toch dat ze  straks teruggaan naar de bioscoop, als het weer kan. Want er is niets beters dan dat. De reactie van het publiek, de oehs, de aahs. Dat hele idee van met een groep in het donker zitten gaat terug tot de tijd dat we rond het kampvuur zaten, elkaar verhalen vertelden. Dat is wie we zijn. En we zijn niets zonder elkaar.’

De vijf Small Axe-films van Steve McQueen zijn vanaf zondag 15/11 wekelijks te zien op BBC1 en vanaf woensdag 18/11 wekelijks op BBC First, daar met Nederlandse ondertiteling. De reeks begint met het rechtbankdrama Mangrove, met onder anderen Black Panther-actrice Letitia Wright in de rol van een Britse Black Panther-voorvrouw. Daarna volgen de feestfilm Lovers Rock, het politiedrama Red, White and Blue, het schrijversportret Alex Wheatle en tot slot Education, over een 12-jarig Afro-Caribisch jongetje dat naar een school voor ‘speciale gevallen’ wordt gestuurd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden