Steve McQueen legt de ernst van seksverslaving bloot

Shame, de film die vanaf volgende week op het IFFR in Rotterdam te zien is, gaat over een aan seks verslaafde man. Het publiek is het ene moment deelnemer aan een triootje en dan weer voyeur. 'Ze nemen de meest extreme seksuele risico's, waarna ze overspoeld worden door schaamte'

Even gniffelen mag best van regisseur Steve McQueen. Heeft hij zelf ook gedaan, aanvankelijk. De ernst van een seksverslaving is nu eenmaal niet hetgene waar je het eerst aan denkt als je erover hoort.

'Het is zoals die jongen waar je zo om kunt lachen omdat hij zo grappig dronken wordt op feestjes. Tot je je realiseert dat hij drank nodig heeft om de dag door te komen. Dat geldt ook voor een seksverslaving. Die heeft net zo veel met seks te maken als alcoholisme met dorst.'

Succesvolle yuppie
Wie wil lachen om Brandon, de hoofdrolspeler van Shame, zal dat dus echt vooraf moeten doen. McQueens tweede film, die in wereldpremière ging in Venetië, is een deprimerend stuk cinema dat in ruim anderhalf uur de lachers niet alleen volledig stil krijgt, maar ook beschaamd in de stoel laat schuifelen. Vanaf het allereerste moment laat McQueen zien hoe de seksverslaving van een ogenschijnlijk succesvolle yuppie, gespeeld door Michael Fassbender, elk normaal menselijk contact in de weg staat. Een onaangekondigd bezoek van zijn zus Sissy gooit niet alleen zijn gebruikelijke routine volledig in de war, maar zorgt er ook voor dat hij steeds meer extremen opzoekt om een onuitgesproken, maar overduidelijk aanwezige pijn te verzachten.

Als McQueen na drie jaar nog schroom heeft om over het onderwerp te praten, is daar in Venetië niets van te merken. Voorovergebogen luistert de imposanse regisseur geïnteresseerd naar de vragen die het kleine groepje journalisten hem - soms omslachtig - stelt. Zijn antwoorden vuurt hij vervolgens zo snel af dat hij woorden inslikt, hopeloos verstrikt raakt in de alcoholisme en dorst-vergelijking ('Jullie maken er wel iets logisch van, toch?') en een antwoord eindigt met een 'Ik ratel. Stop me'.

Als hij doorkrijgt dat een Spaanse journaliste nog geen vraag heeft gesteld, kijkt hij haar plotseling doordringend aan. 'Wil jij niets weten?'

Ze lacht nerveus, en stamelt wat. Toch klonk het niet als een verwijt, maar als een oprechte vraag.

Overdaad aan porno

Opeens is het goed voorstelbaar hoe de bijeenkomst verliep waar het idee achter Shame ontstond. McQueen had een afspraak gemaakt met scenariste Abi Morgan (The Iron Lady) die ongeveer een uurtje had moeten duren. Drie uur later zaten ze nog tegenover elkaar en hadden ze gefilosofeerd over de manier waarop internet hun levens beïnvloedde, de overdaad aan online porno, verslavingen en hoe de maatschappij elke vorm van zelfbeheersing kan ondermijnen. De stap naar seksverslavingen is dan een kleine - al was het onderwerp toen nog niet zo 'in' als nu, aldus McQueen.

Zelf wist hij er in ieder geval nog maar weinig van. 'We deden diepgaande research. Door met therapeuten en verslaafden te praten, leerden we hoe een seksverslaafde zijn dag door komt. Met internet, masturberen, prostitueebezoek. Ze nemen de meest extreme seksuele risico's, waarna ze overspoeld worden door een golf van schaamte. Om dat te vergeten, vervallen ze weer in hetzelfde patroon.'

Toch is het uiterst positief ontvangen Shame meer dan een studie van een seksverslaafde. Zoals McQueens debuutfilm Hunger, waarmee hij in Cannes de prijs voor het beste debuut won, ook meer was dan een reconstructie van de hongerstaking van gevangen IRA-leden in 1981. McQueen vormde de gevoelig liggende historische gebeurtenis om tot een zintuigelijke, fysieke film waarin hij de grenzen van (on)menselijkheid onderzocht.

Shame is minder extreem in vorm, maar heeft evenzeer een universele lading. Het scenario van Morgan en McQueen onderstreept hoe het gedrag van dertiger Brandon een uitvloeisel is van een maatschappij die individualisme tot deugd heeft gemaakt, en waar internet mensen uit elkaar drijft in plaats van bij elkaar brengt.

Drugsdealer
Naast Brandon en zijn zus Sissy is New York een derde personage, eentje dat bijna als een drugsdealer de verslaving van Brandon mogelijk maakt en stimuleert. 'Ik zocht naar een decor dat lijnrecht tegenover mijn vorige film stond. En wat krijg je als je het tegenovergestelde neemt van die gevangeniscel in Noord-Ierland? Een plek waar overdaad, keuzes en vrijheid in het extreme te vinden zijn. New York dus. Bovendien is New York voor iemand als Brandon een mekka. Als hij een prostituee laat komen, kan hij alles kiezen wat hij wil. Tegelijkertijd hoef je met niemand te communiceren. Je bestelt eten, laat je was doen. Het kan heel eenzaam zijn. Heel geïsoleerd.'

Net als in Hunger wil McQueen dat de kijker met Brandon die neerwaartse spiraal intuimelt. Neem bijvoorbeeld een van die talloze seksscènes, een triootje dat Brandon heeft met twee prostituees. 'Ik wilde dat het een kwartet werd. Ik wilde dat je erin zit, dat je dichtbij komt, heel dichtbij.'

Het is sowieso een knappe balans die McQueen weet te vinden in Shame. Opwindend, nee, dat is de seks niet. Maar ook niet zo afstotelijk of afstompend dat het niet aan te zien is. Vooruit dan, als hij een kunstenaar moet noemen door wie hij is beïnvloed, kiest McQueen voorzichtig de schilder Goya. 'Hij toont de meest verschrikkelijke wreedheden, maar hij wil ook dat je je betrokken voelt bij dat schilderij. Dus zorgt hij ervoor dat de compositie aantrekkelijk is.

'Mijn films moeten eenzelfde soort functie hebben. Ik wil dat je kijkt. De meeste mensen willen niet kijken, die willen het er niet over hebben omdat ze zich schamen. Na Hunger vroegen journalisten me: hoe kun je al die walgelijke dingen zo prachtig verfilmen? Niet omdat ik kitsch wilde maken natuurlijk, maar omdat ik mensen wilde laten kijken naar iets wat ze niet willen zien. Een film moet als een hondenfluitje zijn. Je moet kijken, tegen wil en dank.'

Menselijkheid vangen
Michael Fassbender, die zichzelf uithongerde voor de hoofdrol in Hunger, is een van de 'trucs' waarmee McQueen bewerkstelligt dat de blik op het scherm blijft. 'Hij durft ver te gaan om menselijkheid te vangen. Hij is een kunstenaar: hij speelt niet, maar vertaalt de werkelijkheid.'

Maar misschien speelt het nummer New York New York nog wel een veel crucialere rol bij dat vasthouden van de kijker. Sissy (Carey Mulligan) weet met een zacht gezongen, langzame versie zowel haar broer in de nachtclub als het publiek in de bioscoop te betoveren. McQueen filmt het bijna helemaal in close-up, het hele nummer lang. Pijnlijk prachtig en intiemer dan al het naakt dat in Shame wordt getoond.

'Ik vond het een leuk idee om een iconisch nummer te gebruiken - dat trouwens helemaal geen oud nummer is, hè? Het is eind jaren zeventig geschreven, Sinatra heeft er een klassieker van gemaakt. Luister nu eens naar de tekst. 'These vagabond shoes'? 'Little town blues are melting away'? Die kerel is een zwerver. Frank Sinatra en ook Liza Minelli zingen het wel op een hupsakee, pa-da-da-manier, maar het is helemaal geen triomfantelijk nummer. Het is blues.'

'Als Sissy het zingt, vertelt het in een paar minuten van alles over haar verleden, over Brandons verleden, over de omgeving waarin ze verblijven. Dat is het moment, hoop ik, dat het publiek emotioneel met ze mee gaat. Hopelijk houd ik ze tot dat moment in hun stoel.'

In hoeverre is het dan een morele reis waarop McQueen de kijker mee wil nemen? 'Ja hoor, ik ben een moralist, absoluut. Zijn we dat niet allemaal?' McQueen lacht eventjes, is dan weer bloedserieus en schakelt nog een versnelling hoger. 'Ik wil reflectie bieden. Urgentie en passie: daar gaat het om in cinema. Of daar zou het over moeten gaan.'

En dat kan ook, aldus McQueen. 'Om eerlijk te zijn: vooraf hebben veel mensen me gezegd dat ik Shame niet kón maken, dat de investering die je van de kijker vraagt in een film over een seksverslaafde te groot is. Dus ik ben blij dat er zo positief op wordt gereageerd. Er is een publiek voor films die discussie willen oproepen.'

Steve McQueen. Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden