Sterren wijzen naar het geheim van de farao

Oude Egyptenaren gebruikten twee sterren om het noorden te vinden, zegt een Britse egyptologe. Wie dat aanneemt, kan piramides veel beter dateren dan tot dusver....

DE PIRAMIDE van Cheops, de grootste van Egypte, is een opeenstapeling van geheimzinnigheid. Zitten er geen verborgen gangen in, met dodelijke valkuilen, dan zijn er wel onbekende vertrekken die op ontdekking wachten. Of er lopen mysterieuze schachten doorheen, die naar verre sterrenbeelden wijzen.

Toch is 'Cheops' niet alleen voor mysteriezoekers een inspiratiebron. Deze week openbaarde de Britse egyptologe dr. Kate Spence een geheim van Cheops dat behoorlijk opzien baarde in wetenschappelijke kring. De grote piramide, zo blijkt, kan ertoe bijdragen dat veel nauwkeuriger dan tot dusver de leeftijd van Egyptische piramides kan worden bepaald - en daarmee de regeerperiodes van farao's uit het Oude Rijk.

Dat heeft alles te maken met de oud-Egyptische neiging om bij de bouw van koningsgraven goed te letten op de windrichtingen. De ingang bijvoorbeeld, hoorde aan de noordkant van de piramides te zitten. De Egyptenaren geloofden dat de dode farao zich tussen de sterren bevond: de ingang gaf uitzicht op het noordelijke deel van het betekenisvolle uitspansel.

Maar hoe bepaal je waar het noorden ligt? Tegenwoordig is dat niet zo moeilijk. Het denkbeeldig verlengde van de aardas loopt in het noorden rechtstreeks naar (een punt vlakbij) de Poolster. Schijnbaar draaien alle andere sterren aan de noordelijke hemel om de Poolster heen. Trek een loodlijn van deze zichtbare hemelpool naar de aarde en je stuit op de noordpool van de planeet.

Maar de aardas heeft niet altijd naar de Poolster gewezen. De as maakt namelijk een langzame, cirkelvormige beweging om een denkbeeldig middelpunt, een ronde die 26 duizend jaar duurt en 'precessie' heet. Vierenhalfduizend jaar geleden, ten tijde van de piramidebouwers, was er geen zichtbare hemelpool. De aardas wees naar een onzichtbaar punt aan de zwarte hemel van de nacht.

Er is geen reden aan te nemen dat de oude Egyptenaren precies wisten waar dat punt zich bevond. Toch zijn de piramides vrij nauwkeurig op het noorden georiënteerd en dat geldt speciaal voor Cheops. De oost- en westzijden van deze kolos in Gizeh wijzen bijna precies naar het 'echte' noorden: de afwijking bedraagt slechts drie boogminuten.

Nu waren er ook in het oude Egypte in principe mogelijkheden om het noorden te vinden, maar die waren onbetrouwbaar. En niemand die zeker weet of dergelijke methoden tijdens het Oude Rijk in zwang waren en zo ja, welke.

Maar zo zwart als de duisternis was waarin de hemelpool zich hulde, zo helder waren twee sterren aan de noordelijke hemel, niet ver van die pool. Het waren Mizar in de steel van de Grote Beer en Kochab op de 'pan' van de Kleine Beer. Vaak waren zij 's nachts zichtbaar op één verticale lijn, de één een eind boven de andere.

Zouden deze twee heldere sterren door de Egyptenaren van het Oude Rijk niet gebruikt kunnen zijn om het noorden te bepalen, vroeg Spence zich af. Ze hoefden de verticale lijn van Mizar en Kochab maar door te trekken naar de aarde en ze hadden iets dat voor het noorden kon doorgaan. Temeer omdat de echte hemelpool zich tussen beide sterren bevond, dat wil zeggen: ergens in het vlak tussen beide, niet zozeer precies op de verticale lijn tussen hen in.

Maar de precessie hield de aardas in beweging en de hemelpool bewoog mee. En op één moment heeft die pool wél precies op de verticale lijn tussen Muzar en Kochab gestaan. Een loodlijn vanaf de sterren naar de aarde wees toen het ware noorden van de planeet aan. Het tijdstip hiervan is te bepalen: 2467 voor Christus.

Rekening houdend met de al bekende afwijking - drie boogminuten - die Cheops vertoont ten opzichte van het 'echte' noorden, is daarmee het jaar te bepalen waarop met de bouw van de grote piramide werd begonnen. Dat moet in 2478 voor Christus zijn geweest, of maximaal vijf jaar eerder of later. Die marge van vijf jaar is veel kleiner dan de honderd jaar speling waarmee tot nu toe werd gewerkt om de ouderdom van piramides te bepalen.

Maar daarbij blijft het niet. In Nature van 16 november beschrijft Spence hoe zij haar dateringsmethode toepast op een reeks piramides die vóór en na 'Cheops' zijn gebouwd. De afwijkingen die deze bouwwerken ten opzichte van het 'echte' noorden vertonen, komen overeen met de te berekenen afstand tussen de hemelpool en de lijn Mizar-Kochab. Ze volgen dus de gang van de hemelpool naar die verticale lijn, eerst daarnaartoe, na 2467 er weer vanaf. Tweehonderdvijftig jaar, tijdens de vierde en vijfde farao-dynastie (2550-2300 voor Christus), is het systeem vermoedelijk gebruikt, tot de afwijkingen ten opzichte van het noorden te groot werden.

Spence' theorie heeft nog een andere consequentie. Er is reden, aan te nemen dat de bouw van de piramides niet lang na de troonsbestijging van een farao begon, in het eerste of tweede regeringsjaar. Nu de bouwdata vrij exact te bepalen zijn, kunnen nauwkeuriger dan voorheen de regeerperiodes van de farao's worden vastgesteld en daarmee de chronologie van de oud-Egyptische geschiedenis.

'Ik ben overtuigd', zegt Oude-Rijkkenner dr. Arno Egberts van de Universiteit Leiden over Spence' theorie. 'Tot nu toe hadden we het eerste verschijnen van de ster Sirius als ijkpunt voor de chronologie van Egypte. Maar dat tijdstip is afhankelijk van de plaats waar die ster is gezien en daarover bestond geen eenstemmigheid, zodat er meerdere chronologieën kwamen. Als Spence gelijk heeft, kunnen we veel nauwkeuriger periodes afbakenen.'

Een interessant idee, dat van Spence, zegt ook Harvard-astronoom dr. Owen Gingerich in een commentaar in Nature. Maar het zou leuk zijn als egyptologen meer bewijs vonden. Bijvoorbeeld teksten die verwijzen naar twee heldere sterren aan de noordelijke hemel van het Oude Rijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.