Sterilisatie pas na de oorlog omstreden

Waarom vrouwen en in mindere mate mannen juist in de Scandinavische landen vanaf de jaren dertig gedwongen werden gesteriliseerd, heeft te maken met de opkomst van de sociaal-democratie....

Van onze verslaggever

AMSTERDAM

Zij wordt bijgevallen door dr. J. Noordman, hoofddocent aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen. Hij is de auteur van het proefschrift Om de kwaliteit van het nageslacht. Eugenetica in Nederland 1900-1950. 'Eugenetica (onderzoek naar de verbetering van erfelijke eigenschappen, red), was populair in liberale en sociaal-democratische kringen. In Nederland was men jaloers op de geringe weerstand die eugenetici in Scandinavië ondervonden.'

Eugenetica was volgens Noordman voor de oorlog een volstrekt gerespecteerde bezigheid waaraan wetenschappers van naam zoals de socioloog/sociaal geograaf prof. Sebald Steinmetz deelnamen. Eugenetica kreeg pas een slechte naam door het handelen van de Duitsers voor en in de oorlog die niet alleen streefden naar een 'arisch ras' maar ook 'asociale elementen' op grote schaal steriliseerden. Later vermoordden zij massaal joden, zwakzinnigen, zigeuners en homoseksuelen.

Volgens Runcis had de grootscheepse sterilisatiecampagne meer een sociaal dan een raciaal motief. In de jaren dertig maakten eugenetische kringen zich zorgen over de kwaliteit van de bevolking. Door betere medische voorzieningen, betere opvang van zwakkeren en het afnemend geboortetal van de hogere klassen vreesden veel wetenschappers dat de maatschappij wel erg veel 'minderwaardigen' zou gaan tellen.

Noordman valt haar daarin bij: 'Bovendien geloofden zij dat veel zaken erfelijk waren: impotentie, misdaad en allerlei ziekten.' In Nederland verzetten de confessionelen zich krachtig tegen geboortenbeperking, gedwongen sterilisatie was helemaal uit den boze. Noordman: 'Dat werd allemaal gezien als een vorm van humanisme, het idee dat de mens beter was dan God. Katholieken, maar ook protestanten waren daar zeer op tegen. De traditionele voortplantingsmoraal zoals we die hier kenden, was in landen als Zweden veel minder sterk.'

Runcis meent dat de Zweden hun ideeën in belangrijke mate uit de republiek van Weimar haalden: 'Gedwongen sterilisatie was toentertijd gemeengoed in Duitsland. Het waren in de eerste plaats de Duitse sociaal-democraten die hun Zweedse partijgenoten voedden. De banden met Duitsland dateerden van voor de naziperiode.'

Runcis, die aan de universiteit van Stockholm hoopt te promoveren op de Zweedse sterilisatiepraktijken, had toegang tot de Koninklijke Archieven en andere officiële documenten. Zij noemt het aantal van zestigduizend gedwongen sterilisaties, meestal bij vrouwen.

De hegemonie van de Zweedse sociaal-democraten vanaf 1932 verklaart wellicht het uitgebreide en doordachte systeem waarin de sterilisaties plaatsvonden en waarom er geen enkele controverse over ontstond. Gedwongen sterilisatie had een sociale reden en stond in het teken van het streven naar een betere maatschappij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden