Steriele oksels

Zeep voor in de wc, reinigers voor in de keuken, steeds meer producten worden voorzien van stoffen tegen bacteriën. De angst voor 'beestjes' zit er goed in....

AMERIKANEN zijn als de dood voor bacteriën. Hun overdreven smetvrees bestrijden ze met antibacteriële stoffen die ze in tal van producten stoppen: schoonmaakmiddelen bijvoorbeeld, en verzorgingsproducten, zoals deodorants en douche-gels. De schrik zit er zó in, dat er ook kleuterspeelgoed en verf in de handel zijn met stoffen die bacteriegroei remmen.

Steeds meer bedrijven spelen in op de angst voor die onzichtbare, over het algemeen goedaardige beestjes, vele miljoenen op een vierkante centimeter huid. Uitbannen is het devies. De omzet aan antibacteriële producten bedraagt in de VS naar schatting één miljard dollar en dit bedrag neemt jaarlijks toe met tientallen procenten.

Ook in Nederland staan in de vakken van supermarkten en drogisterijen almaar meer producten met chemicaliën die bacteriën het leven zuur moeten maken. Een paar daarvan weren zich sinds een aantal weken danig in de reclame. De STER-spot over de sprayreiniger SanaSept van Kortman Intradal bijvoorbeeld, lijkt niet van het scherm weg te slaan. 'De enige sprayreiniger voor in huis die bacteriën doodt.'

Het Amerikaanse bedrijf Procter & Gamble adverteert luidruchtig met zijn Dreft Extra Hygiëne, voor afwas en schoonmaak. In de reclameboodschap wordt bewust niet gerept over het doden van de talloze bacteriën op aanrecht en snijplank. Het begrip bacterie schrikt de kijker maar af, is de redenering van het Amerikaanse bedrijf, althans als het gaat om reclame-uitingen in Europa.

Dat het terugdringen van het aantal bacteriën alles te maken heeft met de wél aangeprezen hygiëne, erkent de woordvoerder van Procter pas na lang aandringen. 'Onder andere', voegt ze er nog vertwijfeld aan toe. De aanduiding Extra Hygiëne duidt op een aanzienlijke reductie en dat zou blijken uit laboratoriumonderzoek.

Het gebruik van desinfecterende en antibacteriële middelen kan in ziekenhuizen nut hebben. De micro-organismen worden bestreden op plaatsen met relatief veel verzwakte mensen die bovendien een breed scala van deze organismen bij zich dragen, waaronder ziekteverwekkers.

Wanneer echter diezelfde middelen op grote schaal thuis worden gebruikt, zetten microbiologen vraagtekens. Bacteriestammen raken resistent bij overmatig gebruik, is hun angst, zoals dat is gebeurd bij het overvloedig inzetten van antibiotica tegen infectieziektes.

Die resistentie wordt in de hand gewerkt door grootschalig gebruik van antibiotica in de veehouderij, als groeibevorderaars. Onder meer door het eten van onvoldoende verhit vlees kan dit bij mensen uiteindelijk resulteren in resistentie tegen bepaalde antibiotica.

Bovendien is er het risico van een verschuiving in de bacteriepopulatie in de richting van almaar agressievere stammen en typen. Neemt het gebruik van antibiotica toe, dan zullen deze effecten zich sneller openbaren, is de redenering.

Antibiotica in de veehouderij moeten dan ook worden uitgebannen en in het algemeen moeten deze middelen terughoudender worden gebruikt, is inmiddels de gemeenschappelijke visie onder microbiologen. De Amerikaan prof. dr. Stuart Levy van de Tufts University School of Medicine in Boston was een van de eerste microbiologen die de noodklok luidde. Hij richtte in 1981 een alliantie op die zich inzet voor een prudenter voorschrijven van antibiotica.

Diezelfde Levy waarschuwde begin vorige maand (6 augustus) in Nature voor overmatig gebruik van het desinfectans triclosan. Dit middel doodt weliswaar geen bacteriën, maar vernietigt hun celwanden. Bacteriën hebben die nodig voor verdere vermenigvuldiging. Triclosan voorkomt zo welige bacteriegroei.

Bacteriën - de meest voorkomende, Escherichia coli, diende als onderzoeksobject - bleken resistent tegen triclosan te kunnen worden gemaakt door een simpele verandering aan te brengen in de genetische eigenschappen, ontdekte de onderzoeksgroep van Levy. Als dat zo eenvoudig is, dan zal resistentie ook in de natuur optreden. Het middel zal dan kruisresistentie in de hand kunnen werken: het induceren van resistentie bij andersoortige, mogelijk gevaarlijker bacteriestammen.

Of dergelijke veranderingen in het laboratorium zich ook daadwerkelijk in de natuur voordoen, is daarmee niet bewezen. Triclosan, zo was dan ook de eerste reactie van de Amerikaanse vereniging van zeepfabrikanten - de Soap and Detergent Association - heeft in dertig jaar gebruik nog nooit resistentie in de hand gewerkt.

Ook Kortman Intradal in Veenendaal, onderdeel van Sara Lee/DE, dat een tandpasta met triclosan op de markt brengt, beroept zich daarop. Het onderzoek van Levy toont alleen aan hoe triclosan bacteriën doodt, maar is niet relevant voor consumentenproducten. 'Zijn onderzoek is uitgevoerd met gemuteerde bacteriën die alleen in het laboratorium kunnen overleven en niet in de natuur', aldus dr. ir. Ad Jespers, veiligheidsmanager van het bedrijf.

Daarmee is niet uitgesloten dat zulke mutaties zich niet toch in de natuur kunnen voordoen. Levy's onderzoeksgroep waarschuwt dan ook voor overmatig gebruik van antibacteriële middelen zoals triclosan. 'Die producten worden te veel op basis van de verkeerde argumenten gebruikt', schrijft Levy in een commentaar in de British Medical Journal (BMJ) van 5 september.

Levy: 'We proberen onze omgeving te steriliseren door zonder onderscheid bacteriën te doden. Dit kan een bijdrage leveren aan een verandering van de natuurlijke bacterieflora. We moeten onze krachten - antibacteriële middelen - reserveren voor de momenten waarop de gezondheid werkelijk wordt bedreigd door infectueuze bacteriestammen.'

Nederlandse microbiologen heffen eveneens een waarschuwende vinger. Prof. dr. Henri Verbrugh van de vakgroep microbiologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam. 'We leven in een microbiële wereld, daar ontkomen we niet aan. We moeten slechts daar ingrijpen waar het er werkelijk toe doet, bij ziekmakende micro-organismen.

'In de geneeskunde voor de mens gaan we inmiddels veel behoedzamer om met antibiotica, we hebben geleerd van het verleden. We schieten anders in onze eigen voet. Antibiotica zullen hun effectiviteit verliezen als ze niet terughoudend worden gebruikt. Eenzelfde redenering gaat op voor het gebruik van triclosan-achtige stoffen in tandpasta, speelgoed en dergelijke. We weten daar veel te weinig van en weten niet of dat kwaad kan.'

IN NEDERLAND beperkt het gebruik van triclosan zich voorlopig tot het schap met wat in het jargon valt onder de categorie 'verzorginsgmiddelen.' In de VS zit het in een breed scala aan producten. Zo stopt het speelgoedconcern Hasbro triclosan sinds vorig jaar in de kunststof waarvan de welbekende speelgoedlijn Playskool, voor de kleuter, wordt gemaakt.

Hasbro speelt hiermee in op de wijdverspreide angst dat crèches en peuterspeelzalen, vol snotterende neuzen, ziekmakende infectiehaarden zijn. Speelgoed dat dit voorkomt, heeft dus een pré. Het bedrijf is vorig jaar echter in aanvaring gekomen met de Amerikaanse federale milieu-autoriteit EPA.

Die maakte bezwaar tegen de medische claims van Hasbro in reclames. Daarin werd de suggestie gewekt dat dit 'revolutionaire' speelgoed kinderen zou vrijwaren van ziektes, bijvoorbeeld door besmetting met de Salmonella-bacterie. Een onbewezen bewering, meende EPA, ook al omdat triclosan zit ingebakken in het polymeer en daar vermoedelijk niet uit komt.

Hasbro kreeg een boete van 120 duizend dollar aan zijn broek. Bovendien moest het bedrijf reclamemateriaal terughalen met de claims die volgens EPA misleidend waren; een extra schadepost van enkele miljoenen dollars. Hasbro ziet daarom af van introductie van het antibacteriële Playskool in Europa, oorspronkelijk gepland voor dit jaar.

Het productenscala met triclosan in de VS is breed: in verf, sponzen (ook 3M moest op last van EPA reclame voor zijn antibacteriële spons O-Cel-O aanpassen vanwege de medische claims erin), tandpasta, tandenborstels, snijplanken voor in de keuken, badkamerschermen, oordopjes, in matrassen en beddenkussens.

Afgelopen zomer kwam daar nog een muurverf bij, voor de kinderkamer, de badkamer en de keuken om bacteriegroei het hoofd te bieden, claimt producent de Shannon Group. De afgelopen vier jaar is de omzet aan producten met antibacteriële stoffen met 240 procent gestegen, stelt het bedrijf.

Ook in Nederland wordt de aanwezigheid van een bacterieremmende stof een extra verkoopargument. 'De vraag naar dit soort producten neemt ook hier enorm toe', erkent een woordvoerder van Kortman Intradal, producent van zowel de tandpasta Prodent 4-in-1 als de sprayreiniger SanaSept. Dit laatste middel bevat weliswaar geen triclosan, maar een ammoniumchlorideverbinding met een vergelijkbare werking.

De persberichten die van de zomer zijn rondgestuurd ter introductie van SanaSept, schetsen een poel van bacterie-ellende thuis. Te beginnen met het keukengerei, van snijplank tot koelkast, de wc waar de aandacht uitgaat naar de zitting, de spoelknop en de deurknop, tot aan de badkamer toe, waar vooral de hoekjes waar water blijft staan, bronnen van (ziekteverwekkende) bacteriën zijn, en als zodanig onder handen moeten worden genomen, meent Kortman Intradal.

'Het huishouden is naar schatting de bron van een half miljoen gevallen van voedselvergifting per jaar', rekent het bedrijf voor. Bovendien: de temperatuur op aarde stijgt als gevolg van het broeikaseffect. Daardoor zal het aantal voedselinfecties nog eens flink stijgen, tekent de fabrikant met enige graagte op uit de mond van een onderzoeker van het Public Health Laboratory in Londen.

En dat terwijl een gemakkelijk alternatief voorhanden is. 'Het doel van het handenwassen, ook een antibacteriële zeep, is het afspoelen van bacteriën. Dat kan ook zonder die chemische stoffen, zeker als het in een omgeving is waar geen zwakke, zieke personen zijn', adviseert microbiologe dr. Laura McMurry, een van de onderzoekers van de Tuft-universiteit in Boston. 'Gewoon wassen met water dus.'

Broer Scholtens

Thuisontsmetters

TRICLOSAN is het meest gebruikte desinfectans. Het zit in de meeste zepen die in ziekenhuizen worden gebruikt, maar het rukt ook op in de badkamer thuis.

De meeste producenten in Nederland - zoals Palmolive ('tegen bacteriën'), Sanex, Mallorca (eigen merk van 't Kruidvat), Adidas, Amando van General Cosmetics, Unicura, Odorex, Gilette, het huismerk van de Hema en duurdere merken, waaronder Biotherm en VanGils - stoppen het onder meer in hun deodorants (meestal rollers en spray), blokken, voor de 'nodige' 24-uursbescherming, de tijd waarin het remmend werkt op bacteriegroei op de huid.

Colgate ('voor een 12 uur durende anti-bacteriële bescherming') stopt het in zijn Total-tandpasta, net als Prodent in zijn 4-in-1-tandpasta, Sensodyne in een gel voor gevoelige tanden, Macleans in Freshmint New Formula (met een opdruk op de tube in rood: + triclosan) met als doel bacteriebestrijding tot zelfs onder het tandvlees, stelt de recente televisiereclame van Colgate.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden