Sterfhuis Sociale Dienst

Na jaren van stuurloze ellende verdwijnt de Amsterdamse Sociale Dienst in een sterfhuisconstructie. Uit de as moet een nieuwe organisatie verrijzen die de nadruk legt op werk zoeken....

Amsterdam-West wacht nog steeds op 'het busje van dokter Rob', een meerpersoons voertuig dat werkonwilligen van huis ophaalt en de passagiers elders in de hoofdstad aflevert, op die plekken waar werk aan de winkel is. Wie weigert in te stappen, blijft acht weken lang verstoken van een bijstandsuitkering.

Rob Oudkerk zei het eind augustus op de lokale tv. Wie de wethouder van Sociale Zaken – oud-PvdA-kamerlid en nog enkele uren per week praktiserend huisarts – met verve zijn plan voor de camera hoorde en zag ontvouwen, voorzag oproer. Niet alleen in Amsterdam, maar in heel Nederland. Want zeker was, zo onderstreepte 'dokter Rob', dat de revolutionaire aanpak landelijk navolging zou krijgen.

Talrijke betrokkenen, vooral diegenen die Oudkerk wat langer kennen, halen twee maanden later hun schouders op. Een van hen, in het stadhuis: 'Hij had net zo goed vliegtuig kunnen zeggen in plaats van busje, dokter Rob cares for all, voor alle kwalen heeft-ie een pilletje. Jammer dat er in de praktijk nooit wat van terecht komt.'

In Amsterdam-West, recent vrijwel dagelijks in het nieuws met etnische spanningen, krijgen zo'n dertienduizend inwoners bijstand. Maandelijks een bedrag variërend van ruwweg 760 euro voor alleenstaanden tot bijna 1100 euro voor een gezin. Gerekend over alle Amsterdamse bijstandsgenieters, zo'n 46 duizend mensen verdeeld over acht regio's, kost dat jaarlijks zo'n 570 miljoen.

De Sociale Dienst met 1500 medewerkers staat al enkele jaren onder curatele; rijksaccountants controleren periodiek het klantenbestand, voor het laatst dit voorjaar. Het resultaat was nog steeds niet om over naar huis te schrijven – een mager zesje. Dit betekent dat in Amsterdam onveranderd vele tientallen miljoenen verdwijnen naar burgers die hun recht op bijstand hebben verspeeld. Een goed overzicht heeft niemand. Dat is al tientallen jaren het geval.

Dat moet volgend jaar anders, wanneer alle gemeenten zelf verantwoordelijk zijn voor de financiering van de bijstand. Ook Amsterdam moet gaan werken met een vast budget, dat jaarlijks in overleg met Den Haag wordt vastgesteld en eventueel aangepast. Wie kennis neemt van de dagelijkse gang van zaken bij de Sociale Dienst houdt z'n hart vast. Een stuurloos geheel, lijkt het. En de dossiers stapelen zich onveranderd op; achterstanden van een jaar zijn normaal.

De achterstanden zijn voor een belangrijk deel toe te schrijven aan de administratieve regelgeving waaraan de 'medewerkers dienstverlening' van de Sociale Dienst zich hebben te houden: vuistdikke handleidingen wijzen het personeel aan de balie de weg. Bijvoorbeeld als een Marokkaans gezin niet vier, zoals maximaal is toegestaan, maar zes of acht weken op vakantie gaat naar Marokko.

Volgens de regels moet er dan een boete of maatregel worden opgelegd. Eenvoudiger gezegd dan gedaan. Afhankelijk van de gezinssamenstelling – en wie van de ouders wel of niet arbeidsplichtig is, of een van de gezinsleden wellicht parttime werk verricht, enzovoorts, enzovoorts – wordt de periode berekend waarover ten onrechte bijstand is genoten. Een klusje waarmee de Sociale Dienst toch gauw een uurtje zoet is.

En omdat niet tientallen, maar vele honderden inwoners van Amsterdam-West de vakantieregels aan hun laars lappen, zou de complete bemanning nu nog aan het rekenen zijn. Het personeel van de Sociale Dienst is derhalve al snel geneigd het dossier achteloos over de schouder in de archiefkast te deponeren. Fysieke bedreigingen en scheldpartijen, zodra de hoogte van de maandelijkse uitkering wordt betwist, behorenoverigens nog steeds tot het normale risico van het personeel.

Bovendien, zo wordt op de werkvloer gesomberd, is een echt strenge aanpak onmogelijk zolang de wet stelt dat iedereen recht heeft op bijstand.

Hoewel. Waarom krijgt ook dat gezin uit Iran en dat uit Somalië bijstand? De families hebben de officiële vluchtelingenstatus, zijn dit jaar niettemin op vakantie geweest in het land dat zij moesten ontvluchten. Niet een week, maar ruim een maand. Dergelijke dossiers liggen politiek gevoelig en blijven onbesproken, verdwijnen dus in het archief. Of de rijksaccountants die informatie hebben gezien, is twijfelachtig.

Ook lastig, het is maar een voorbeeld, die vrouwen-met-bijstand die steeds maar weer zwanger zijn en daarom niet kunnen werken. Zogenaamd zijn ze alleenstaand. Een Noord-Afrikaanse vrouw met wisselend woonadres die eerder dit jaar door de Sociale Dienst werd afgewezen, omdat zij niet aannemelijk kon maken dat ze geen vaste partner had, bovendien ervan werd verdacht bij de vader van haar kind te wonen, protesteerde bij de gemeentelijke Ombudsman. De Sociale Dienst werd op de vingers getikt, de bijstand hervat.

Men kan zich niet voorstellen, aldus verschillende bronnen binnen de Sociale Dienst, hoe frustrerend het is om op straat, bijvoorbeeld op de markt, cliënten tegen te komen die daar gewoon aan het werk zijn. Dergelijke ontmoetingen zijn niet sporadisch. Vandaar wellicht de sombere cijfers die in Amsterdam-West de ronde doen: 70 tot 80 procent van de cliënten zou daar ten onrechte een bijstandsuitkering krijgen. Ten onrechte omdat er zwart wordt bijgeklust of dat geweigerd wordt een baan te zoeken.

Enkele Haagse experts, die het Amsterdamse klimaat van nabij kennen, noemen deze percentages sterk overdreven. Er wordt gerotzooid, zeggen zij, maar niet meer op een schaal zoals vroeger het geval was. Zij wijzen in navolging van Oudkerk en de leiding van de Sociale Dienst op het 'enorme succes' van de Megabanenmarkt, een miljoenenproject waarmee vorig jaar bijstandsontvangers aan een baan werden geholpen.

Merkwaardig is dat niemand precies weet hoeveel mensen aan het werk gingen. Dat was ook helemaal niet de bedoeling, zo blijkt. Uitgangspunt was de bestanden te 'schonen'. Gek dat opnieuw niemand precies weet hoeveel mensen uit het bestand zijn geschrapt omdat zij zich niet hebben gemeld en/of niet protesteerden tegen het stopzetten van de uitkering. Wel tienduizend, zegt de een. Hooguit duizend, zeggen anderen.

In feite is het huidige systeem niet meer te redden. Daarover bestaat in Amsterdam al lang politieke consensus. Nog wat cijfers. Wegens wanbeheer van de Sociale Dienst is de hoofdstad over het jaar 2000 een boete opgelegd van 22 miljoen euro. Voor de drie daaropvolgende jaren bedraagt de boete in totaal 38 miljoen. In het zwartste geval loopt de hoofdstad nog een Europese subsidie van 36 miljoen mis, die verbonden is aan de Megabanenmarkt.

Oudkerk, opgezadeld met de erfenis sinds april 2002, nam Willem Vermeend in de arm, de voormalige PvdA-minister die drie jaar geleden de chaos liet becijferen en onmiddellijk daarop ingreep. Samen besloten ze een voorbeeld te nemen aan het bedrijfsleven. Daar worden hopeloze gevallen in een sterfhuis geparkeerd. De Sociale Dienst in oude vorm verdwijnt.

Daarvoor in de plaats komt een nieuw orgaan: de Dienst Werk en Inkomen, DWI. In deze dienst worden tevens twee gemeentelijke bijstandinstellingen ondergebracht, die met wisselend succes en met behulp van subsidies bijstandsontvangers aan een baan proberen te helpen, NV Werk en Maatwerk.

Wat voor de hand lag, gebeurde: de directeuren van de Sociale Dienst, Maatwerk en NV Werk vochten elkaar de afgelopen maanden de tent uit. Inzet: wie gaat de nieuwe dienst leiden en waar ligt de prioriteit. Blijft die liggen bij het verstrekken van inkomen, de uitkering, zoals al decennia lang het geval is, of komt er meer aandacht voor werk, werktoegeleiding, in het jargon.

Vast staat dat geen van hen de leiding krijgt, er moet immers met een schone lei worden begonnen. Twee van de drie directeuren hebben inmiddels het veld moeten ruimen. Nummer drie wordt het ook niet. Een headhunter is ingeschakeld voor het vinden van een DWI-topper. Er is haast bij.

De onderhandelingen tussen de drie diensten worden geleid door Vermeend. De voormalige bewindsman heeft inmiddels een hoge functie in het bedrijfsleven en lijkt geen kandidaat voor DWI. Als adviseur presenteerde Vermeend begin dit jaar niettemin de nieuwe dienst bij een verbaasde gemeenteraad. Sommige toehoorders betichten hem nog steeds van 'wartaal'. Anderen herkenden aan zijn presentatie de fiscalist, het oude specialisme van Vermeend.

Het huidige personeel aan de balie wordt vervangen door casemanagers, medewerkers die net als bij de belastingdienst zeventig tot tachtig klanten krijgen toegewezen en daarover maandelijks aan hun chef moeten rapporteren. Het nieuwe devies luidt, er vooral zorg voor te dragen dat de cliënten aan de slag gaan. Het verstrekken van bijstand behoort niet langer een automatisme te zijn.

Via eenvoudige computerprogramma's moet dat te doen zijn, aldus Vermeend volgens de notulen. Al doende zou het complete bestand binnen no-time op orde zijn. Mits iedereen zich houdt aan de nieuwe vuistregel: bijstand is weliswaar een recht, maar niet langer een hangmat, hooguit een trampoline.

In Amsterdam-West wordt er al mee geëxperimenteerd. Een twintigtal casemanagers probeert, alsof DWI al bestaat, de cliënt wegwijs te maken in de nieuwe Nederlandse verzorgingsstaat. Het busje van Oudkerk, onderdeel van het project, is nog niet gesignaleerd. Voor de ondernemingsraad van de Sociale Dienst hoeft het busje er helemaal niet te komen.

Sterker, het experiment met de nieuwe dienst, DWI, dient volgens de ondernemingsraad direct te worden gestaakt. De klacht: 'Overdreven stoere taal van het management, geen communicatie met het oude personeel en te weinig expertise om die mensen te helpen die echt zijn aangewezen op de bijstand.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden