Drie vragen Verkiezingen Zuid-Afrika

Stemt Zuid-Afrika de corrupte ANC-kliek wel echt weg bij de verkiezingen?

Zuid-Afrika gaat woensdag naar de stembus. Hoewel het ANC weer lijkt te gaan winnen, staat er wel iets op het spel. Alleen met een klinkende overwinning kan leider Ramaphosa eindelijk afrekenen met de corrupte kliek in de oude anti-apartheidsbeweging. Drie vragen over de Zuid-Afrikaanse verkiezingen.

Aanhangers van de EFF zondag bij de laatste grote rally van hun partij in een stadion in Soweto. Beeld AFP

Behoudt het ANC de macht?

Het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) is onafgebroken aan de macht sinds anti-apartheidsstrijder Nelson Mandela in 1994 aantrad als eerste zwarte president. Komt daar met de verkiezingen van woensdag een einde aan? Nee, peilingen wijzen uit dat het ANC wederom wint. Voor veel (zwarte) Zuid-Afrikanen blijft het ANC de partij die een einde maakte aan de rassendiscriminatie en voorzieningen introduceerde zoals uitkeringen en gesubsidieerde behuizing.

Toch omschreef journaliste Genevieve Quintal de verkiezingen dinsdag in de krant Business Day als ‘de meest cruciale’ sinds ‘de komst van het democratische tijdperk 25 jaar geleden’. President en ANC-leider Cyril Ramaphosa wordt namelijk uitgedaagd ‘op twee fronten’: door de oppositie natuurlijk, maar ook door geledingen in zijn eigen partij. Binnen het ANC woedt een felle strijd.

Ramaphosa zegt te willen optreden tegen corruptie in het ANC en het overheidsapparaat, corruptie die extreme vormen aannam onder zijn voorganger Jacob Zuma. Zuma staat inmiddels terecht, maar zijn factie is nog steeds invloedrijk binnen het ANC en zou zelfs uit zijn op een val van Ramaphosa. Grote vraag is nu of Ramaphosa kiezers weet te overtuigen met zijn belofte om eindelijk schoon schip te maken, of dat kiezers menen dat het ANC sinds Zuma onherstelbaar beschadigd is.

Als de imagoschade leidt tot een flink ‘verkleinde’ absolute meerderheid voor het ANC, dan verzwakt volgens waarnemers de positie van Ramaphosa binnen zijn eigen partij, en daarmee zijn gezag om op te treden tegen de factie rond Zuma. Haalt het ANC trouwens verrassenderwijs géén absolute meerderheid, dan ligt coalitievorming met de oppositie in de lijn der verwachting. Na 1994 had Zuid-Afrika wel een paar jaar een regering van nationale eenheid - als overgangsmaatregel na de apartheid - maar ‘normale’ coalitievorming zou een noviteit zijn.

President indirect gekozen
Zuid-Afrika kiest zijn president altijd indirect. De 26,7 miljoen geregistreerde kiezers kunnen in bijna 23 duizend stembureaus stemmen op kandidaten voor het vierhonderd zetels tellende parlement. De grootste partij mag normaal gesproken daarna de president leveren. Normaal gesproken is dat de partijleider. De verkiezingsuitslag wordt verwacht op zaterdag.

Hoe ziet de machtsstrijd in het ANC er uit?

Cyril Ramaphosa volgde in december 2017 Jacob Zuma op als partijleider van het ANC. Dat gebeurde tijdens een splijtend partijcongres, waar Zuma zijn ex-vrouw steunde in haar kandidatuur. Ramaphosa’s nipte meerderheid als partijleider leverde hem in februari 2018 ook het presidentschap op, als plaatsvervanger van Jacob Zuma: in Zuid-Afrika kan de regerende partij tussentijds zo’n wisseling van de wacht doorvoeren. Maar Ramaphosa moet het sindsdien wel stellen met de nadrukkelijke aanwezigheid van Zuma-getrouwen om hem heen. De zeskoppige partijtop van het ANC is verdeeld tussen zijn kamp en dat van Zuma, wat Ramaphosa’s slagkracht beperkt.

Een bekende van Zuma is bijvoorbeeld Ace Magashule, tegenwoordig secretaris-generaal van het ANC en hoofdrolspeler in een recent boek met de veelzeggende titel Gangster state: unravelling Ace Magashule’s web of capture. In het boek zet journalist Pieter-Louis Myburgh uiteen hoe Ace Magashule met corrupte partners van Jacob Zuma samenspande bij het overnemen van posities in het openbaar bestuur voor eigen gewin, wat in Zuid-Afrika bekendstaat als state capture.

Cyril Ramaphosa kan een stevig mandaat van de Zuid-Afrikaanse kiezers gebruiken om de invloed van de Zuma-getrouwen sterker tegen te gaan. Onder Ramaphosa zijn al wel onderzoekscommissies tegen corruptie ingesteld en bestuurders van (semi-)overheidsinstellingen vervangen. Zuma-getrouwen vechten echter terug, zij willen hun patronagenetwerken behouden. Zij hebben er voor gezorgd dat er verhoudingsgewijs veel Zuma-loyalisten op verkiesbare plekken zijn beland bij de huidige verkiezingen. De richtingenstrijd binnen het ANC voedt zelfs speculaties over een toekomstige partijsplitsing.

Hoe vallen de oppositiepartijen het ANC aan?

De verkiezingen draaien ook om de economie, werkgelegenheid en nutsvoorzieningen zoals het haperende stroomnetwerk. Onder Jacob Zuma stagneerde Zuid-Afrika in veel opzichten. Beleggers verloren vertrouwen. De werkloosheid is officieel ruim 27 procent. Zuid-Afrika’s extreme misdaadniveau – deels gevoed door de economische problemen – blijft ook een onderwerp.

De grootste oppositiepartij, de Democratische Alliantie (DA), gelooft in een liberaal beleid voor het scheppen van banen en van inkomsten voor sociale voorzieningen. De van oorsprong ‘witte’ partij doet haar best om ook zwarte en gekleurde kiezers te trekken; huidig partijleider Mmusi Maimane is zwart. De DA behaalde bij de vorige landelijke verkiezingen 22 procent van de stemmen. In 2016 zorgde ze bij lokale verkiezingen voor een schok door behalve in haar ‘thuisbasis’ Kaapstad het burgemeesterschap te veroveren in grote steden als Johannesburg, Pretoria en Port Elizabeth. De partij profileert zich met ‘schoon’ bestuur en trok profijt van de schandalen rond Jacob Zuma. Analisten betwijfelen of de DA de opgaande lijn weet door te trekken: de partij kan zich op dit punt minder duidelijk afzetten tegen Cyril Ramaphosa, die bovendien ook geldt als relatief pro-business.

Aan het andere einde van het spectrum staan de Economic Freedom Fighters (EFF) van Julius Malema. De EFF bepleit ingrijpende landonteigening en nationalisering van bijvoorbeeld Zuid-Afrika’s grondstoffenmijnen. De partij zegt zo de ongelijkheid uit de apartheidsperiode te willen corrigeren. Bij de vorige verkiezingen kreeg de EFF 6 procent, een getal dat naar verwachting zal oplopen, al twijfelen sommige Zuid-Afrikanen aan de bestuurlijke capaciteiten van de ontregelende EFF. Afgevaardigden van de partij verstoren soms zittingen van het parlement. Partijleider Malema werd in 2012 uit het ANC gezet na een veroordeling wegens hate speech. Hij had bij een rally ‘Shoot the Boer’ gezongen, uit een oud anti-apartheidslied. ‘Boer’ verwijst in Zuid-Afrika onder meer naar de witte, Afrikaans sprekende minderheid.

Drie kandidaten voor het presidentschap

Cyril Ramaphosa (66)

De zakenman en voormalig vakbondsbestuurder wil zijn positie als president van Zuid-Afrika en partijleider van het ANC bestendigen met een duidelijke verkiezingszege. Ramaphosa hoopt meer zijn eigen stempel te gaan drukken ten koste van de medestanders van zijn scandaleuze ANC-voorganger Zuma. Ramaphosa gold ooit als protégé van wijlen Nelson Mandela.

Mmusi Maimane (38)

Als eerste zwarte leider van oppositiepartij DA moest hij zich na zijn aanstelling in 2015 verweren tegen verwijten dat hij zich voor het karretje liet spannen van deze ‘witte’ partij. Maimane is er in geslaagd om zwarte kiezers te trekken, al blijft een deel van het electoraat argwanend. Hij stelt zijn huwelijk met de witte Natalie – ze hebben twee kinderen – ten voorbeeld aan Zuid-Afrika.

Julius Malema (38)

De voormalig voorzitter van de ANC-Jeugdliga trekt als leider van de Economic Freedom Fighters de aandacht met zijn radicale uitspraken, bijvoorbeeld over nationalisering van banken en bedrijven. Volgens medestanders zegt hij waar het op staat. Tegenstanders zien een populist met gevaarlijke ideeën over landonteigening, naar het voorbeeld van het geruïneerde buurland Zimbabwe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden