Stemmen, maar waarom precies?

In zes weken tijd wist weblog GeenStijl ruim 450 duizend steunbetuigingen te verzamelen voor een referendum over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. De kans dat het referendum er komt is groot. Waar moeten Nederlanders straks over beslissen?

Jan Roos met flyers voor een EU-referendum. Beeld anp

Eigenlijk wilde het Burgercomité EU een referendum aanvragen over de Europese begroting, maar daar kwam de referendumwet op 1 juli net te laat voor. En dus richtte het comité zijn pijlen op de eerstvolgende wet uit Brussel die de Eerste Kamer passeerde: het associatieverdrag tussen Europa en Oekraïne.

Het wat? Initiatiefnemer Pepijn van Houwelingen, die eerder met eurocriticus Thierry Baudet van het Burgerforum EU een Kamerdebat over de 'sluimerende bevoegdhedenoverdracht' naar Brussel afdwong, erkent dat het verdrag, dat de banden tussen Oekraïne en de EU formeel aanhaalt, ietwat 'technisch' is. 'Maar ook dit is een voorbeeld van verdere Europese integratie.'

Jan Roos (links) en Thierry Baudet. Beeld anp

443.000 handtekeningen

Zie voor zo'n onderwerp maar eens de benodigde 300 duizend handtekeningen op te halen; een bijna onmogelijke opdracht. Maar dat was buiten GeenStijl gerekend. Het veelgelezen weblog zag wel wat in nieuw actiejournalistiek project. 'Wij willen geen alsmaar uitdijende EU. Daar kun je stukjes over schrijven, maar wij willen ook actievoeren', aldus GeenStijl-journalist en presentator Jan Roos.

Onder de noemer GeenPeil ('Red de democratie!') begon GeenStijl een dwingende campagne met dagelijkse updates, interviews en livestreams van het stemmen tellen. Onder meer PVV en SP spraken hun steun uit. Een vrijwilliger leverde een speciale app waarmee het Kiesraadformulier digitaal kan worden ondertekend. Daarna ging het hard; in een week tijd werden 80 duizend handtekeningen opgehaald. Bij het verstrijken van de deadline gisteravond, stond de teller op 451.666.

Geen campagnemiddel bleef ongebruikt. Vorige week kocht GeenPeil een paginagrote advertentie in de Telegraaf - met Europees subsidiegeld. 'Fucking hypocriet. Niks is ons te gek voor wat extra handtekeningen voor GeenPeil. Hee EU. Namens de democratie: Bedankt!', aldus GeenStijl.

Stemmen, waarvoor precies?

Overigens blijft het spannend of het referendum er komt. De Kiesraad gaat de komende twee weken steekproefsgewijs controleren of de opgegeven informatie van ondertekenaars klopt met de gemeentelijke basisadministratie. Bij een eerder 'inleidend verzoek', waarvoor 10 duizend handtekeningen nodig waren, bleek 6,7 procent van de inzendingen ongeldig te zijn.

Bij voldoende geldige stemmen volgt begin volgend jaar het referendum. Waarover moeten burgers dan stemmen? Het associatieverdrag dat de EU in 2014 sloot met Oekraïne (en apart met Moldavië en Georgië) is vooral bedoeld om handelsbelemmeringen zoals importheffingen geleidelijk weg te nemen. Volgens onderzoek van de EU zullen Oekraïense exporteurs 500 miljoen euro per jaar besparen doordat ze geen of minder douanerechten hoeven te betalen.

Daarnaast wil de EU de buurlanden van Rusland met zachte hand tot democratische en economische hervormingen dwingen. In de tekst zijn daarom ook bepalingen over rechtstaat, mensenrechten en democratie opgenomen.

Beeld anp

Het verdrag kan de opmaat zijn voor onderhandelingen over het lidmaatschap van de EU, maar dat is zeker geen automatisme. De partnerlanden hopen daar wel op. De Oekraïense president Petro Porosjenko noemde het verdrag de 'eerste, maar vastbesloten stap' naar een volwaardig lidmaatschap.

Volgens Roos van GeenStijl is er geen twijfel mogelijk. 'Het land staat hoe dan ook in de voorkamer van volledig lidmaatschap. En wij vinden dat de bevolking geraadpleegd moet worden of de EU moet uitbreiden of niet.'

'Flauwekul', zegt expert internationale betrekkingen en directeur Rob de Wijk van denktank HCSS. 'Die conclusie kun je op basis van het verdrag niet trekken. Bovendien zit een lidmaatschap er gezien het Russische optreden niet meer in. Ze zitten gewoon mensen bang te maken.'

Jan Roos in de GeenPeil-bus. Beeld anp

De geopolitieke strijd

De geopolitieke strijd om invloed in Oekraïne is een andere reden waarom GeenStijl en het Burgercomité het associatieverdrag afkeuren. Volgens hen haalt 'de EU een oorlog met Poetin binnen de invloedssfeer'.

Ook dat zullen kiezers straks in overweging moeten nemen: onder zware druk van Moskou besloot Oekraïne in 2013 op het laatste moment het associatieverdrag niet te tekenen. Toen de pro-Europese partijen de daaropvolgende (bloedige) machtsstrijd wonnen, nam Rusland de Krim in en begonnen pro-Russische rebellen zich te roeren in het oosten. Nog altijd wordt daar gevochten.

Roos: 'De Russen en de helft van de Oekraïners zagen het verdrag helemaal niet zitten. En toch liepen Europese politici als Guy Verhofstadt en Hans Van Baalen daar rond om actie te voeren voor aansluiting bij Europa. De EU is indirect schuldig aan de situatie daar.'

Volgens De Wijk is dit 'pure demagogie', mede omdat de Oekraïners zelf om het verdrag hebben gevraagd. 'Vervolgens werden ze door de Russen gechanteerd om niet te tekenen. Moeten wij daar dan in meegaan? Met dit referendum speel je Poetin in de kaart. Die ligt krom van het lachen in het Kremlin.'

Het kabinet wacht af

Het kabinet ligt ‘niet wakker’ van een mogelijk referendum over de samenwerking met Oekraïne. ‘Heel eerlijk gezegd geloof ik dat de Europese Unie op dit moment grotere uitdagingen heeft, zoals de vluchtelingenproblematiek en Griekse financiën’, aldus vicepremier Lodewijk Asscher. Minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken zegt voorlopig ‘rustig’ af te wachten of het referendum überhaupt geldig wordt verklaard. ‘Eerst moet een kiesdrempel van dertig procent worden gehaald. Bovendien: het is een raadgevend referendum, niet bindend.’ De stembusgang kost volgens Plasterk ‘enkele tientallen miljoenen euro’s’. De volksraadpleging komt de regering hoe dan ook niet goed uit. Als ze doorgaat, vindt ze plaats in de periode dat Nederland voorzitter is van de EU. Dan wil Nederland juist benadrukken dat het voorstander is van de Unie.

De Wijk kan zijn boosheid over het referendum slechts met moeite onderdrukken. 'Prima dat wetten ter discussie worden gesteld, maar ze komen met redeneringen die aantoonbaar onjuist zijn. Je moet zo'n verdrag wel kunnen lezen, maar ze hebben er geen lor verstand van.'

Het verdrag gaat pas in als alle EU-lidstaten het hebben geratificeerd. Zes landen moeten dat nog doen, waaronder Nederland. Als het referendum er komt, zal de regering een beslissing daarover aanhouden. Een winst voor het 'nee'-kamp heeft niet direct gevolgen. Pas als het kabinet dat stemadvies zou overnemen, gaat er een streep door het verdrag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.