Stelling Voorlichters mogen partijdig zijn

Elke week schrijven Amanda Kluveld en René Cuperus een reactie op een actuele stelling...

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
PvdA-Kamerlid Pierre Heijnen vindt het ‘niet zo erg’ als ministers hun woordvoerders uit de eigen partij kiezen, omdat een minister optimaal op deze personen moet kunnen vertrouwen. De consequentie van deze uitspraak ontgaat hem kennelijk: dat ambtenaren niet geheel te vertrouwen zijn als zij niet tot dezelfde partij als de minister behoren. Dat er voor ambtenaren die zich neutraal opstellen dus geen plaats is.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Moeten we dan naar een Amerikaans systeem van politiek benoemde ambtenaren? Hoe moet die verandering worden doorgevoerd en hoe moet deze een plaats krijgen binnen coalitiekabinetten? Heijnen zegt er niets over. Zulke denkluiheid is verontrustend. Volgens de principia in de voorlichting van de rijksoverheid zijn de inhoud en omvang van de voorlichting door de departementen (uiteindelijk) onderwerp van parlementaire controle. Bij Heijnen moet je daar dus niet voor aankloppen.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Denkluiheid is ook te vinden bij de persvoorlichters van de overheid. Op de vraag of het geen probleem was dat steeds vaker woordvoerders uit de eigen partij van de minister worden gekozen, antwoordden enkele van die ambtenaren diepfilosofisch: ‘objectiviteit bestaat niet’. Dat gaat opeens wel erg snel.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
De suggestie die hier op een achternamiddag wordt gedaan, alweer zonder enig problematiseren, is dat we ons niet meer zo druk hoeven te maken over objectiviteit als streven en uitgangspunt van de overheid, in het maatschappelijk verkeer en binnen het recht. Er is toch praktisch niemand die dat doet of die erin gelooft.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Zou dat een overheidsstandpunt zijn? ‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in. Dat zijn de heersende politieke zeden en kennelijk worden die gepikt’, was het commentaar van hoogleraar Ron Niessen, die zich richt op de overheid als arbeidsorganisatie (Binnenland, 28 januari). Zelfs over feiten hoeven wij ons kennelijk niet meer te bekreunen.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Waar dit soort postmodern denken de kop opsteekt, wordt geen acht geslagen op traditie. De traditie bijvoorbeeld dat bij overheidsvoorlichting de feiten moeten kloppen en dat de presentatie evenwichtig, zakelijk en volledig moet zijn. Maar feiten zijn dus uit de mode. Misschien zijn de overige grondslagen van de westerse liberale democratie dat binnenkort ook wel. Moeten we die dus maar afschaffen? Dan slaagt het postmodernisme vrij gemakkelijk, waar het communisme faalde.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
[Amanda Kluveld]

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Dat wat lijkt, schijnt en voelt, is de waarheid

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
De kwestie of voorlichters wel of niet partijgenoot van hun minister mogen zijn, is een tamelijk futiele kwestie. Partijlidmaatschap is geen enge ziekte.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Veel wezenlijker is het feit dat in onze samenleving aan voorlichting zo’n surrealistisch groot belang wordt toegekend. We spreken hier over een Copernicaanse omwenteling van ons begrip van de wereld.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Meer en meer heeft het idee postgevat dat alles om beeldvorming draait: the image is the message. Dit kan men luchtigjes aanduiden als de postmoderne waarheidscrisis: niet wat feitelijk juist is, is waar. Nee, dat wat lijkt, schijnt en voelt is de waarheid. En dus gaat alle energie in moderne organisaties naar marketing, branding en de manipulatie van emoties en percepties. Met in de hoofdrol voorlichters, marketeers, woordvoerders en spindoctors. In niet aan te slepen hoeveelheden.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Nu kunnen we neerbuigend doen over dit primaat van vorm boven inhoud en beeld boven feit, maar dat zou hypocriet zijn. We zijn dol op emoties, vooroordelen en percepties en vrezen de feitelijke werkelijkheid. Zie hoe iedereen gevallen is voor de beeldvormingsmachinerie rondom Obama. Is de hele Obamacultus niet gebaseerd op briljant bespeelde gevoelens van hoop en optimisme? Charisma plus retorica, en de wereld ligt betoverd aan je voeten. Aan die metaforische toespraken, zwanger van hoop, waaraan de wereld blijkbaar een maniakale behoefte heeft, wordt door een heel team van professionele speechwriters gewerkt, onder aanvoering van Jon Favreau. Allemaal partijgenoten van Obama.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Laat dat nu net niet het geval zijn bij Nederlandse politici. Die zijn, zeker waar het om Grote Richtinggevende Verhalen gaat, totaal onderbemand. In Nederland hanteren we de fictie van partijloze bewindslieden die ondersteund worden door een neutraal ambtelijk apparaat. In een coalitiestelsel worden ambtenaren natuurlijk niet massaal vervangen als er een andere partij aan de macht komt, zoals dat in de Verenigde Staten wel gebeurt.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
Maar Nederland schiet door. Anders dan in de ons omringende landen hebben Nederlandse bewindslieden geen politieke kabinetten. Zelfs de ‘partijleiders’ schrijven zo’n beetje hun eigen speeches. Wie van Nederlandse politici meer Obama-achtige inspiratie en politiek-moreel leiderschap verlangt, pleit voor meer partijdige ambtenaren, helder afgescheiden van de publieke dienst in algemeen belang.

‘Feiten zijn uit, spindokters zijn in’
[René Cuperus]

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden