Stelen om te leven in Napels

De sfeervolle maar inktzwarte nieuwe film van documentairemaker Walter Stokman, Scena del crimine, bevat geen grote verhalen. ‘Met een serie kleine portretten wilde ik laten zien wat het betekent om in Napels te leven, hoe ver de invloed van de criminaliteit reikt.’..

‘Ze doen het niet op klaarlichte dag. Je ziet niets, je hoort niets. Maar als je wakker wordt, hoor je de verhalen. Elke ochtend een nieuw verhaal.’ Een grootmoeder vertelt over haar leven in Scena del crimine, de nieuwe film van documentairemaker Walter Stokman. Twee van haar zoons zitten in de gevangenis, een kleinzoon is vermoord. Ze weet nog steeds niet wie het heeft gedaan, of waarom. Het gebeurde ’s nachts.

Scena del crimine, ook geselecteerd voor het filmfestival van Venetië, gaat over de invloed van de onderwereld op het leven in Napels. ‘Het zijn geen grote verhalen’, vertelt Stokman. ‘Het is geen documentaire over de maffia – het woord ‘Camorra’ valt niet eens. Met een serie kleine portretten wilde ik laten zien wat het betekent om daar te leven, hoe ver de invloed van de criminaliteit reikt.’

Het zijn vooral kleine boeven die Stokman voor zijn camera krijgt. Kruimeldieven, maar ook drugsdealers en overvallers. Ze vertellen over ‘het systeem’: hoe verder je erin doordringt, hoe meer je weet en hoe meer je voor je leven moet vrezen. En ze leggen uit waarom ze voor de criminaliteit kozen: ‘Met zeven, acht uur werken verdien je 2.000 euro.’

Stokman (1966) reisde zo’n zeven keer naar Napels voor zijn film. Hij kreeg – na een ‘enorme berg papierwerk en heel lang wachten’ – toegang tot een forensisch instituut, een jeugdgevangenis en een militaire school. Met prachtig camerawerk en stemmige muziek schetst de film een sfeervol, maar inktzwart beeld van een stad waar – vooral in de buitenwijken en omliggende gemeentes – de georganiseerde misdaad de dienst uitmaakt.

Berucht
Het befaamde boek Gomorra van Roberto Saviano, in 2008 verfilmd door Matteo Garrone, vormde een van de inspiratiebronnen voor zijn film. Twee keer sprak Stokman met Saviano, in Amsterdam en Rome. Maar het was de documentairemaker al snel duidelijk dat hij geen film wilde maken in het kielzog van Gomorra.

Overeenkomsten zijn er wel: net als Garrone filmde Stokman in een beruchte buitenwijk van Napels, waar geweld aan de orde van de dag is en de flats vol kogelgaten zitten. Daar filmen was niet moeilijk: ‘Je belt met iemand die dat deel van de stad controleert, betaalt een bepaald bedrag, en dan word je op de afgesproken tijd met rust gelaten. Filmploegen zijn, na het succes van Gomorra, gewoon onderdeel van de business geworden.’

Ook bevat Scena del crimine beelden van getatoeëerde lichamen vol kogelgaten, lijken in plassen bloed. De foto’s, genomen door de politie op de ‘plaats delict’, komen uit het archief van het Napolitaanse forensisch instituut.

Toch wilde Stokman niet choqueren. ‘Ik had veel gruwelijker foto’s kunnen uitkiezen, maar het ging me niet om sensatie. Het moest mysterieus blijven en tot de verbeelding spreken. Ik hou niet van droge, puur informatieve documentaires, waarin de beelden alleen maar ter illustratie dienen. Ik creëer liever een bepaalde sfeer, die misschien grenst aan fictie, maar die hopelijk wel de essentie toont.’

De observaties tijdens een rekenles in de jeugdgevangenis, waar blijkt dat sommige tieners een simpel sommetje als drie plus drie nog niet kunnen maken, zijn minstens zo veelzeggend als de verhalen over diefstal of moord. Stokman lijkt uit op begrip voor de jonge criminelen. Zonder opleiding, zonder kennis, is voor hen nauwelijks een ander leven mogelijk.

‘Het is onvermijdelijk dat ik verzachtende omstandigheden laat zien’, zegt Stokman. ‘Documentaires doen dat per definitie: ze zíjn de omstandigheden. Ik wil laten zien hoe het werkt. Het lot speelt een rol, keuzes zijn niet altijd zo gemakkelijk. Ik ben een voorstander van minder oordelen en meer vragen stellen.’

De selectie van Scena del crimine voor ‘Venetië’ is een nieuw succes voor Stokman, die met eerdere documentaires al prijzen won. Met films als ASH World Wide Suicide (winnaar van een Gouden Kalf in 2002), Based on a True Story (2004), Beautiful in Beaufort-Wes (2006) en The West Lusaka Man (2007) filmde hij onder meer in Amerika, Zuid-Afrika en Zambia, over de meest uiteenlopende onderwerpen.

‘Er zit niet echt een lijn in mijn werk’, geeft Stokman toe. ‘Alhoewel het klopt wat iemand ooit zei: dat ik vaak mensen portretteer die eigenlijk helemaal niet gefilmd willen worden. Ik hou ervan als het me moeilijk wordt gemaakt, omdat ik dan filmische oplossingen moet zoeken.’

Aandacht voor sfeer en stijl lopen als een rode draad door zijn oeuvre. ‘Zonder de waarheid geweld aan te doen – ik zou nooit iets ensceneren.’ En van zijn tien films werd er niet één opgenomen in Nederland. ‘Ik vind het mooi als de wezenlijke keuzes van het leven sneller aan de oppervlakte komen. In Nederland kom je minder snel tot de kern, er ligt altijd een sluier van tevredenheid overheen. En ik wil wel iets laten zien dat ertoe doet. Er moet iets op het spel staan.’

Mauro
Zo komt Stokman dan uit bij iemand als Mauro, een kruimeldief die in Scena del crimine de show steelt met zijn theatrale, filosofische verhandelingen over huisarrest en de verlokkingen van de criminaliteit. ‘Ik stal om mijn leven betekenis te geven’, zegt hij. Veroordeeld tot de muren van zijn huis – een gangbare straf in Napels, waar de gevangenissen overvol zitten – treurt hij om gemiste kansen.

Mauro is, ondanks zijn gloedvolle betoog in de film, alweer op het slechte pad geraakt, zegt Stokman. ‘Zijn huisarrest was opgeheven, maar kort daarna is hij in Palermo opgepakt voor diefstal. Nu zit hij in de gevangenis. Het is zo uitzichtloos.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden