Stel je voor, een Duitse koning!

Voor republikeinen is de erfopvolging nog altijd het belangrijkste argument tegen de monarchie. Het is onverenigbaar met het democratisch principe dat het staatshoofd zijn functie bekleedt op grond van bloedverwantschap....

Gelet op de omvang van de koninklijke familie is dat gevaar voor Nederland nu louter denkbeeldig. Hoe anders was dat toen Juliana het levenslicht zag. In de vele necrologiedie aan de koningin-moeder zijn gewijd, wordt Juliana vooral geprezen om de manier waarop zij de monarchie door de woelige 'republikeinse' jaren zeventig heeft geleid. Maar haar grootste verdienste voor de monarchie lag misschien wel in het simpele feit dat zij werd geboren.

Zijn we nu geneigd de monarchie als een anachronisme te beschouwen, een staatsvorm uit voorbije tijden, de monarchie was in de eerste helft van de negentiende eeuw minder hecht verankerd dan het ons in retrospectief toeschijnt. Nederland was tot Franse bezetting in 1795 immers een republiek, zij het steeds bestuurd door stadhouders uit het huis van Oranje-Nassau. Zij hadden Nederland ontworsteld aan de Spanjaarden. Meer dan in landen met 'vreemde' dynastiewaren de Oranjes verbonden met Nederlands onafhankelijkheid. De bevolking was eerder orangistisch dan monarchistisch.

Na het herstel van de onafhankelijkheid in 1813, nu als monarchie, bleven de Oranjes populair, maar het was moeilijk voor te stellen dat de kroon ooit zou overgaan naar een ander vorstenhuis. Toch hing dat gevaar enige decennia als een donkere wolk boven de natie. De neergang zet in met het huwelijk van de oudste zoon van koning Willem II met prinses Sophia, dochter van de koning van Wmberg en een nicht van kroonprins Willem. Er rust geen zegen op de relatie tussen beide echtelieden, noch op de kinderen die eruit worden geboren.

In 1840 komt hun eerste kind, prins Willem ter wereld. Nadien schenkt Sophia het leven aan nog twee zonen, Maurits en Alexander, beiden met een zwakke gezondheid. Niemand had echter kunnen denken dat alle drie nog tijdens het leven van hun vader zouden overlijden. Maurits in 1850 als eerste, in 1879 gevolgd door de gedoodverfde troonopvolger Willem. Koningin Sophia zelf overlijdt in 1877.

Of Willem anders de troon zou hebben bestegen is ongewis. De kroonprins is dan al jaren in een heftig conflict verwikkeld met zijn vader, dan inmiddels koning Willem III. De kroonprins heeft laten weten afstand te willen doen van al zijn rechten ten gunste van zijn broer Alexander een eenzame tobber die er nog minder zin in heeft. Inzet van hun ruzie is de wens van Willem te trouwen met Anna Mathilda gravin van Limburg Stirum, een kandidate die in de ogen van de koning van te lage komaf is. Het kabinet heeft ook zijn twijfels, maar accepteert toch liever dit huwelijk dan dat men straks zonder troonopvolger zit. Vader en zoon blijven echter onverzoenlijk tegenover elkaar staan, waarna de kroonprins de benen neemt naar Parijs waar hij na een leven vol drank en dobbelen overlijdt (met achterlating van 6 miljoen francs aan schulden).

De dan reeds 61-jarige vorst is een paar maanden eerder hertrouwd met de amper 20-jarige prinses Emma van Waldeck-Pyrmont. Emma moet hem voor alles nakomelingen schenken. Met op dat moment twee nog ongehuwde zonen is de toekomst van de Oranje-dynastie allerminst verzekerd. En de afvalrace is nog niet ten einde. Het paar is nog maar net getrouwd of een derde potenti troonopvolger, prins Hendrik (broer van de koning) overlijdt.

Groot is de opluchting als in 1880 een dochter, prinses Wilhelmina, wordt geboren. Dat het een meisje is, is voor conservatieve politici wel even slikken. Anders dan in bijvoorbeeld Belgin Luxemburg, staat de Nederlandse Grondwet dan al wel toe dat vrouwen de troon bestijgen, maar mannen hebben voorrang.

Als ook de bejaarde prins Hendrik (zoon van Willem II) en kort daarna prins Alexander zijn overleden, zijn alle mannelijke troonopvolgers in rechte lijn van het toneel verdwenen. De toekomst van de dynastie hangt nu af van vrouw. Zolang zij nog niet meerderjarig is, wordt het koningschap waargenomen door koningin-regentes Emma. Zou Wilhelmina, die al jong trouwt met prins Hendrik van Mecklenburg-Schwerin, kinderloos overlijden, wat na een paar miskramen niet langer denkbeeldig is, dan gaat de kroon volgens de Grondwet uit die dagen over naar een Duitse zijtak van de familie. Dat zou er toe kunnen leiden dat een onbekende prins of prinses uit het huis van Saksen-Weimar of Reuss zijn intrek in paleis Huis ten Bosch neemt. Het zou, vreest menigeen, niet alleen de monarchie, maar ook de neutraliteit van Nederland in gevaar kunnen brengen.

De liberale politicus De Beaufort, oud-Kamerlid en oud-minister, noteert in zijn dagboek: 'Grooter ramp voor Nederland zoude niet wel denkbaar zijn dan het verlies (. . .) van zijn gekroond hoofd (. . .) Welk een droevige en bedenkelijke gebeurtenis zoude het zijn, indien hier in Nederland, dat wel Oranjegezind maar volstrekt niet monarchaal is, een vreemd Duitsch stamhuis op den troon kwam. Het is niet te denken.'

Zelden is een koninklijke geboorte dan ook met groter blijdschap begroet als die van prinses Juliana in 1909. Doordat zij op haar beurt pas laat in het huwelijk treedt, slaat in de jaren dertig opnieuw de onrust toe, maar dan is al wel de Grondwet gewijzigd om te voorkomen dat een onbekende 'Duitse snoeshaan' aanspraak kan maken op de Nederlandse troon. Als nog voor de Tweede Wereldoorlog twee dochters worden geboren (en later nog twee), is de natie definitief gerustgesteld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden