Stel een canon samen om het Grote Vergeten een halt toe te roepen

Om de feitenkennis te herstellen moet je allereerst weten welke ideeën en gebeurtenissen het waard zijn te worden onthouden.

GROEI VAN KENNIS - Hoe staat het met onze kennis? Toen Brezjnev werd gevraagd in één woord samen te vatten hoe het met de Sovjet-Unie ging, was zijn antwoord: 'Goed.' Toen hem werd gevraagd wat zijn antwoord zou zijn als hij twee woorden mocht gebruiken, zei hij: 'Niet goed.'


Ik zou in dezelfde geest willen betogen dat het in de eerste benadering goed gaat met onze kennis. Niet alleen komt er steeds meer informatie beschikbaar, samen met betere technologie om die te verwerken, ook is er een groeiend deel van de wereldbevolking dat daar gebruik van maakt. De totale informatie op aarde wordt nu geschat op 1 zettabyte, dat is een 1 met 21 nullen. Meer dan twee miljard wereldburgers hebben op dit moment via het internet toegang tot een groot deel van die immense hoeveelheid data.


In de tweede benadering gaat het helemaal niet goed. Zoals Joshua Foer terecht betoogt, gaan we steeds slordiger met al die kennis om. We vergeten steeds meer of onthouden nutteloze en onbelangrijke zaken.


Willen we het Grote Vergeten een halt toeroepen, dan moeten we een scherp debat voeren over wat we precies willen onthouden en hoe. Er is geen twijfel over dat er zonder feitenkennis geen creativiteit en innovatie kan bestaan. Minder duidelijk is welke feiten we uit dit overstelpende aanbod aan informatie moeten selecteren. Hoe kunnen we de weg in het informatiegebergte vinden? Waar brengen we wegwijzers aan om ons niet te verliezen?


Deze vragen zijn bijzonder pertinent bij het opstellen van een canon. Dat is een typisch Hollands gezelschapsspel geworden in navolging van de historische canon, die onder leiding van Frits van Oostrom is opgesteld als antwoord op het verdwijnende historisch besef. Samen met enkele collega's heb ik met de bètacanon, een lijst van vijftig onderwerpen uit de natuurwetenschappen en techniek die iedere Nederlander zou moeten kennen, hard aan dat spel meegedaan.


Een canon brengt begrippen in kaart die de hub van het kennisnetwerk vormen, de naaf waar vele spaken bijeenkomen. Deze onderwerpen, die vanuit vele perspectieven gezien kunnen worden, hebben wat wiskundigen een hoog 'kusgetal' noemen. Bij een stapeling van atomen in een kristal meet het kusgetal hoeveel buuratomen aan een gegeven atoom raken. Hoe hoger het kusgetal, hoe 'mooier' het kristal.


Bij het samenstellen van de bètacanon was een hoog kusgetal een belangrijk criterium. Neem het onderwerp 'evolutie'. Dat heeft vele facetten. Allereerst kunnen we dit benaderen als een algemeen concept uit de biologie: de verandering van het leven op aarde door natuurlijke selectie. Een tweede mogelijkheid is een concreet geval te beschouwen dat de essentie vangt, bijvoorbeeld de verscheidenheid aan vinkjes op de Galapagoseilanden. Een derde weg is de persoonlijke benadering: in dit geval de figuur Charles Darwin en zijn reis met de Beagle, inclusief alle praktische en intellectuele worstelingen. Al die perspectieven werpen een ander licht op de evolutietheorie en versterken elkaar.


Er is een andere goede reden ons te concentreren op kernbegrippen met veel facetten. Omdat onze persoonlijke kennisbasis toevalliger wordt, neemt de diversiteit aan achtergrondkennis toe. Het onderwijs zal zich rekenschap moeten geven van deze fragmentatie. U kent het peuterspeelgoed waarbij voorgevormde blokjes in uitgezaagde figuren als een cirkel, vierkant of driehoek moeten worden getimmerd. Waar vroeger iedereen hetzelfde vierkantje in zijn plankje had, is er nu een wereld aan figuren. Daarmee is er een groot risico dat de leraar met geweld een vierkant blokje, met hoeveel zorg ook uitgekozen, in een rond of driehoekig gaatje slaat.


De gereedschapskist van de docent dient daarom zo goed mogelijk gevuld te zijn. De ene leerling kan genieten van een abstract begrip, de andere is gebaat met een alledaags voorbeeld. De droom van het onderwijs zou personal education moeten zijn. Geen twee mensen zijn hetzelfde en ieder kind verdient een uiterst individueel leertraject met op maat ontworpen methoden.


Dít zou mijn advies zijn om het Grote Vergeten te stoppen en onze feitenkennis te herstellen. Identificeer allereerst de universele kernbegrippen: ideeën, feiten, gebeurtenissen die het waard zijn te onthouden. Bestudeer die goed en vanuit vele perspectieven. Neem de tijd en kom regelmatig terug, zodat deze plekken langzamerhand tot huisvrienden worden. Zo kan iedereen een individuele 'klik' vormen met de eigen ervaring en achtergrond. Zo'n gezamenlijke canon vormt de basis voor verdere kennisvermeerdering.


Goed gekozen feiten zijn slechts de eerste stap in het bouwwerk van kennis. De volgende stap betreft de procedures waarmee we additionele feiten kunnen vinden. Waar kunnen we iets opzoeken en in welke mate kunnen we op deze verworven kennis vertrouwen? En er is nog een andere wijze om kennis te verkrijgen dan onthouden of opzoeken. Je kunt die ook zelf bedenken.


In de wetenschap wordt veel waarde gehecht aan het opbouwen van kennis from scratch. De belangrijkste ingrediënten zijn gezond verstand en logisch redeneren. Zo had de legendarische Italiaans-Amerikaanse fysicus Enrico Fermi de gewoonte zijn studenten allerlei vragen te stellen die je moeilijk kon opzoeken en zeker niet moest onthouden, maar die je gemakkelijk zelf kon afleiden. Beroemde voorbeelden van Fermi's vragen zijn het aantal pianostemmers in Chicago, het aantal moleculen in de aardatmosfeer, of de tijd die het duurt de Mont Blanc met graafmachines en vrachtauto's af te graven. Na enige oefening geeft een berekening op de achterkant van een envelop een goede eerste benadering.


De vaardigheid feiten te genereren in plaats van te reproduceren, oefent een vaardigheid die feitenkennis overstijgt. Ze is ook relevant omdat we de meeste feiten nog niet kennen. Een van de essentiële functies van kennis is te weten wat je niet weet.


Zo zijn kosmologen er sinds kort van overtuigd dat slechts 4 procent van de inhoud van het heelal bekend is: die wordt gevormd door de sterren, planeten, gaswolken, deeltjes en straling die de moderne sterrenkunde in kaart heeft gebracht. De overige 96 procent bestaat uit nieuwe vormen van materie en energie, donkere materie en donkere energie genoemd, waarvan de aard en samenstelling nog onbekend is. Ik noem dergelijke known unknowns 'donkere kennis': kennis waarvan we weten dat zij bestaat, alleen de inhoud is nog onbekend.


Daarnaast zijn er de unknown unknowns: zaken waarvan we niet eens weten dat we ze niet weten. Dezelfde kosmologen waren zich twintig jaar geleden niet bewust van het bestaan van donkere materie en energie. De ontdekking van dat gebrek aan kennis was een van de grote doorbraken in de wetenschap. Als donkere kennis het gedeelte van de kamer voorstelt dat nog niet verlicht is, zijn dergelijke doorbraken de ontdekking van een poortje dat naar een geheel nieuw vertrek leidt.


Joshua Foers hartstochtelijke oproep om het vergeten te stoppen en feiten weer een prominente rol te geven, is belangrijk, zeker omdat het de stem van een nieuwe generatie is. We zijn te lang slordig met onze kennis omgegaan. Het is tijd voor een frisse blik op wat het waard is onthouden en begrepen te worden.


Dit is extra belangrijk omdat we aan de vooravond van grote doorbraken staan. De echte explosie van informatie moet nog komen. Dat is een beangstigende én een stimulerende gedachte. Juist omdat er nog zulke grote terreinen zijn van de informatieberg om te verkennen, is het essentieel dat we goed bepakt op reis gaan, met alleen die zorgvuldig geselecteerde feiten op zak die het raamwerk van onze kennis vormen. Alleen dan kunnen we deze reis, misschien wel de spannendste uit de geschiedenis van de mensheid, voortzetten.


Robbert Dijkgraaf is president van de KNAW en universiteitshoogleraar mathematische fysica aan de UvA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden