Opinie

Stef Blok: 'Ik ben er van overtuigd dat de overheid beter kan presteren en minder kan uitgeven'

Kan de Rijksdienst wel meebewegen met een razendsnel veranderende samenleving, waar de verwachtingen vaak torenhoog zijn, maar de middelen beperkt? Ja, maar daarvoor zijn - soms pijnlijke - hervormingen nodig, schrijft minister Stef Blok van Wonen en Rijksdienst.

Minister Stef Blok voor Wonen en Rijksdienst (midden).Beeld anp

Kan het eigenlijk wel: de overheid beter laten presteren en tegelijk minder uitgeven? Kan de overheid wel talentvolle jongeren werven, terwijl de salarissen en dynamiek van internationale bedrijven lonken? Kan de Rijksdienst wel meebewegen met een razendsnel veranderende samenleving, waar de verwachtingen vaak torenhoog zijn, maar de middelen beperkt?

Wie bereid is door de clichés over trage bureaucratische ambtenaren heen te prikken en zich echt in de Nederlands overheid verdiept, bekruipt een gevoel van trots. Ik sprak jonge academici, die gedreven en realistisch over hun bijdrage aan de samenleving vertellen. Ik reed mee met een inspecteur van Rijkswaterstaat die al jaren langs de weg zit, en niet blijft hangen in klachten over onbeschofte automobilisten, maar komt met ideeën over de fileaanpak.

Wereldtop
Internationaal onderzoek, bij voorbeeld van ons (eveneens uitstekende) Sociaal Cultureel Planbureau, bevestigt dat de Nederlandse overheid kwalitatief bij de wereldtop hoort. Waarom dan wat goed is toch vernieuwen, waarom een uitgebreide Hervormingsagenda Rijksdienst? Inderdaad om beter te presteren tegen lagere kosten, een spannende werkgever te zijn voor jong talent en mee te vernieuwen in een stormachtig veranderende wereld. Dat alles vraagt een pakket maatregelen om te zorgen voor een overheid die minder dan in het verleden verantwoordelijkheden van burgers overneemt, maar waarvan de dienstverlening moet blijven horen bij de wereldtop.

Natuurlijk is de hervormingsagenda ook een financiële operatie, maar geld besparen en tegelijk kwaliteitswinst boeken vraagt de bereidheid echt anders te gaan werken. Allereerst minder verkokerd: traditioneel hadden ministeries eigen inspecties, ICT afdelingen, inkoop, facilitaire diensten. Dat was niet alleen inefficiënt, het leidde ook tot nodeloos gedoe in de samenleving: bijvoorbeeld bedrijven die steeds dezelfde gegevens moesten aanleveren aan verschillende inspectiediensten. Hoog tijd voor een andere aanpak: het rijk als geheel moet wel alle voorzieningen hebben, maar niet elk afzonderlijk departement. Dus gaan we waar mogelijk activiteiten bundelen, zoals de incasso of subsidieverstrekking.

Deze ingrepen zullen onvermijdelijk ook vervelend kunnen uitpakken voor ambtenaren; onzekerheid over hun baan of verder reizen naar hun werk. Daar wil ik niet omheen draaien. Ook zijn er gevolgen voor marktpartijen: efficiëntere inkoop door het Rijk betekent minder werkgelegenheid bij toeleveranciers. Maar tegelijkertijd weten we dat de burgers en bedrijven van Nederland terecht van diezelfde Rijksoverheid verwachten dat we zo efficiënt mogelijk omgaan met de middelen die zij met zijn allen opbrengen.

Van een dienstverlenende overheid mag verwacht worden dat gegevens die de overheid al heeft niet nogmaals aan burgers en bedrijven worden gevraagd en natuurlijk dat alle communicatie met de overheid langs elektronische weg mogelijk wordt, ingaand 2017.

Verantwoordelijkheden
Bij efficiënt werken hoort ook een heldere verantwoordelijkheidsverdeling. Het op afstand zetten van diensten in Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO) heeft te vaak geleid tot onduidelijkheid over de strekking van de ministeriële verantwoordelijkheid en tot nodeloze bureaucratie tussen ministeries en ZBO's onderling. Daarom wordt de status van ZBO's tegen het licht gehouden. Concrete stappen zijn al gezet bij onder meer de toezichthouder op de woningcorporaties en het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers.

De Nederlandse ambtenaar opereert onvermijdelijk in een internationaal speelveld. Dus zijn er mensen met internationale ervaring nodig op alle departementen en komt er meer uitwisseling tussen binnenlandse functies en de Buitenlandse Dienst.

Al deze vernieuwing is onmogelijk wanneer de overheid niet wordt gezien als een aantrekkelijke werkgever voor getalenteerde jongeren. Het trainee-programma heeft bewezen veel talent te kunnen rekruteren. Maar de grote klacht is dat velen na afloop van hun traineeship geen vaste aanstelling krijgen. Zonder nieuwe instroom kan de overheid niet met zijn tijd meegaan. Daarom zullen we, ook in tijden van krimp, jaarlijks ruim 100 Rijkstrainees blijven aantrekken, met voortaan de belofte dat ze in vaste dienst komen als ze goed presteren. Ook zullen we jaarlijks 4000 stageplekken aanbieden aan studenten van diverse onderwijsinstellingen.

Minder diensten
In een financiële crisis is het onvermijdelijk dat de overheid minder diensten verleent. Juist wanneer we veel vragen van mensen, moet de overheid voorop lopen in efficiënt werken. Ik ben er van overtuigd dat de overheid beter kan presteren en minder kan uitgeven. Dat we de beste jongeren kunnen blijven aantrekken en als Rijksdienst ons continu aanpassen aan de dynamiek in en van onze samenleving. Een flexibele Rijksdienst is daarvoor de sleutel. Die flexibilisering zet ik met deze Hervormingsagenda (verder) in gang. Over de grenzen van onze ministeries heen, gebruik makend van de nieuwste technologie en met een gericht personeelsbeleid. Dat maakt een overheid die op topniveau presteert en zorgt dat Nederland als land tot de wereldtop blijft behoren.

Stef Blok is minister voor Wonen en Rijksdienst

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden