AnalyseAanleg pijpleiding Nord Stream 2

Steekspel rond de voltooiing van een grote Russische gasleiding

Met een schip wordt de pijplijn op de bodem van de Oostzee gelegd.Beeld AP

Miljarden heeft het Russische energiebedrijf Gazprom al gestoken in Nord Stream 2, een nieuwe gaspijpleiding die via de Oostzee rechtstreeks naar Duitsland loopt. Het hele project hangt ineens aan een zijden draadje door een moordaanslag, Amerikaanse sancties en Europese verdeeldheid.

Het Nord Stream-project is van meet af aan omstreden geweest. Al in 2005 klaagde de Poolse minister van Buitenlandse Zaken Radek Sikorski dat Duitsland verraad pleegde door in te stemmen met een rechtstreekse pijpleiding waarmee Gazprom Oekraïne en Polen kon omzeilen. Nord Stream maakte die twee landen gevoeliger voor politieke chantage, doordat Moskou de gaskraan erheen zou kunnen dichtdraaien zonder dat de gasleveranties aan de EU daardoor in gevaar zouden komen.

Ondanks de Poolse en Oekraïense protesten werd Nord Stream 1 – met een capaciteit van 55 miljard kubieke meter aardgas per jaar – in 2011 in gebruik genomen. Maar Nord Stream 2, twee parallel lopende pijpleidingen die de totale capaciteit moeten verdubbelen, stuit op steeds meer politiek verzet.

Geopolitieke motieven spelen volgens Coby van der Linde, energie-expert bij Instituut Clingendael, ongetwijfeld een rol voor Moskou, maar volgens haar is Nord Stream toch vooral een commercieel project. Zowel Duitsland als Gazprom heeft belang bij een stabiele gasstroom. ‘Als de toevoer via Oekraïne wegens politieke of zakelijke onenigheden verstoord raakt, moet Gazprom zijn Europese afnemers enorme boetes betalen. Dat risico probeert Gazprom met Nord Stream 2 te vermijden. Daarbij komt dat het meeste gas tegenwoordig uit het noorden van Siberië komt. Dat maakt het logischer voor een noordelijke route te kiezen.’

Keiharde sancties

Toch ziet het er steeds somberder uit voor Nord Stream 2, een 1230 kilometer lange dubbele pijpleiding van Oest-Loega naar het Duitse Greifswald. De bouw is grotendeels komen stil te liggen nadat de Amerikaanse regering bedrijven die bij de aanleg betrokken zijn eind vorig jaar met keiharde sancties had gedreigd. Daarop besloot het Zwitsers-Nederlandse bedrijf Allseas zijn hypermoderne pijpenlegger Pioneering Spirit terug te trekken. De Amerikaanse senator Ted Cruz waarschuwde Allseas-eigenaar Edward Heerema dat hij zijn hele bedrijf op het spel zou zetten als hij zo ‘dom’ zou zijn door te gaan met het project.

Inmiddels heeft Gazprom al twee Russische installatieschepen, waaronder de Akademik Tsjerski, naar het gebied gedirigeerd om het karwei af te maken. Maar ook die inhaalslag loopt gevaar nu de VS met – zelfs persoonlijke – strafmaatregelen hebben gedreigd tegen de havenautoriteiten van het Duitse stadje Sassnitz van waaruit de schepen opereren.

De VS zetten Duitsland onder druk het project af te blazen, omdat Nord Stream Moskou te veel greep zou geven op de Europese gasmarkt. Volgens Van der Linde valt dat nog wel mee: ‘De afgelopen decennia hebben de Europese landen al veel gedaan om te zorgen dat ze verschillende bronnen hadden voor hun gas, onder meer door de bouw van terminals voor vloeibaar gas (LNG). Het was ook van meet af aan duidelijk dat Nord Stream 2 nooit de hele gastoevoer via Oekraïne zal vervangen. Wel zal het aandeel van Oekraïne in de doorvoer van gas natuurlijk verminderen, als Nord Stream 2 in gebruik wordt genomen.’

Kiev

Voorlopig is Oekraïne verzekerd van inkomsten uit de doorvoer van het Russische gas: in december sloot Gazprom onder druk van Duitsland en Brussel een overeenkomst met Oekraïne om tot 2024 ieder jaar minimaal 40 miljard kubieke meter via die route naar de EU te pompen. Dat levert Kiev zo’n zeven miljard dollar op. Oekraïne wordt ook voor een deel gedekt doordat Gazprom volgens EU-regels maar een deel van de capaciteit van Nord Stream 2 voor zichzelf mag gebruiken: het bedrijf moet een deel van de capaciteit reserveren voor derde partijen (die er overigens niet zijn).

Met de pogingen om Nord Stream 2 te torpederen zegt de regering-Trump vooral Oekraïne te willen beschermen, maar het is ook een manier om in te breken op de Europese gasmarkt, zodat Amerika meer vloeibaar gas kan afzetten. Voorlopig is het Amerikaanse aandeel beperkt, voornamelijk omdat het Amerikaanse LNG qua prijs niet op kan tegen het veel goedkopere gas uit Rusland.

Merkel

De Duitse regering heeft woedend gereageerd op de hardhandige manier waarop Amerika bedrijven die meewerken aan Nord Stream 2 het mes op de keel zet. Het parlement van de deelstaat Mecklenburg-Vorpommern, de thuisbasis van bondskanselier Merkel waar veel steun bestaat voor het project, veroordeelde de Amerikaanse dreigementen. ‘Chantage hoort niet thuis in de wereldhandel.’

Merkel heeft Nord Stream 2 steeds verdedigd als een voornamelijk commercieel project, maar is steeds meer onder druk komen te staan sinds de aanslag met het zenuwgif novitsjok op Alexei Navalny. De Russische oppositieleider, die doodziek naar een Duits ziekenhuis werd overgebracht, beschuldigt president Poetin ervan dat hij persoonlijk opdracht heeft gegeven voor de aanslag. Zelfs binnen Merkels eigen partij klonk de roep Rusland te straffen door het miljardenproject af te blazen. Ook de Europese Commissie, die rekening moet houden met de stemming onder de Oost-Europese landen, klinkt steeds kritischer.

Commissievoorzitter Ursula von der Leyen noemde Nord Stream 2 een ‘duidelijk politiek project’. Ze zei te betwijfelen of de samenwerking met Rusland een matigend effect zal hebben op Moskou, zoals Merkel hoopt. ‘Geen enkele pijpleiding zal Rusland van gedrag doen veranderen’, concludeerde ze na de Russische poging Navalny te vergiftigen.

Voorlopig lijkt de regering-Merkel er echter weinig voor te voelen het kostbare project de nek om te draaien. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas drong dit weekeinde wel aan op Europese sancties tegen Rusland wegens de aanslag op Navalny, maar liet doorschemeren dat Berlijn Nord Stream 2 daarbij ongemoeid wil laten.

Op zo'n tachtig kilometer na is de pijpleiding via de Oostzee naar Duitsland voltooid.Beeld AP

Stekker

Zal Merkel het project laten blijven steken op nog geen 80 kilometer van de Duitse kust? ‘Dat durf ik niet te zeggen’, zegt Van der Linde, ‘maar ik kan me bijna niet voorstellen dat je als overheid een contract tussen ondernemingen gaat opbreken. Dat gaat heel erg ver.’ Als de regering-Merkel het project de doodsteek geeft, zal dat ongetwijfeld tot miljardenclaims leiden tegen de Duitse overheid. Verscheidene energiebedrijven, waaronder Shell, hebben ieder honderden miljoenen geïnvesteerd in de aanleg van de nieuwe, nog onvoltooide pijpleiding.

Maar ook als de regering-Merkel niet de stekker uit het project trekt, hangen de Amerikaanse sancties nog als een zwaard van Damocles boven het hoofd van alle betrokken bedrijven.

Gezien het huidige ruime aanbod op de Europese gasmarkt hoeft Duitsland zich volgens Van der Linde voorlopig geen zorgen te maken, als Nord Stream 2 niet doorgaat. ‘Maar als je op langere termijn kijkt, wordt het verhaal wat ingewikkelder, gezien het Europese klimaatbeleid.’

Als gevolg van de ‘Energiewende’ – het sluiten van de Duitse kerncentrales en het geleidelijk afstoten van kolencentrales – zal Duitsland voorlopig veel gas nodig hebben, voordat er voldoende andere, groene energiestromen voorhanden zijn. Daarbij komt dat Nederland door het verminderen van de gasproductie in Groningen van een gasexporteur in een gasimporteur verandert. ‘Als Berlijn het Nord Stream 2 afblaast, zal het misschien moeten aanvaarden dat het wat minder haast kan maken met de sluiting van de kolencentrales.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden