Steeds meer maatregelen, maar hoever willen we gaan om terrorisme te voorkomen?

Je ziet het overal in Europa: zodra ergens een aanslag is gepleegd, vraagt het publiek om extra maatregelen tegen terrorisme. Want hoe heeft dit wéér kunnen gebeuren? Waarom liepen de daders nog vrij rond? Hebben de veiligheidsdiensten wel genoeg middelen om aanslagen in de toekomst te voorkomen?

Gewapende agenten na de aanslag in Londen. Beeld afp
Gewapende agenten na de aanslag in Londen.Beeld afp

Leiders geven hier graag gehoor aan en komen met nieuwe wetten, maar het is de vraag of onze samenleving daar echt veiliger van wordt. En hoever willen we eigenlijk gaan? 'Je kunt niet tienduizenden mensen preventief opsluiten', zegt terrorisme-expert Jelle van Buuren. 'Bovendien glipt ook dan wel weer iemand door de mazen van het net.'

De Britse premier Theresa May sprak vorig weekeinde, direct na de aanslag op Londen Bridge, ferme woorden. 'Genoeg is genoeg! Er moet harder worden opgetreden tegen mensen met een radicaalislamitische achtergrond.' Een paar dagen later maakte May in een interview duidelijk wat ze voor ogen heeft. Om te beginnen wil ze langere gevangenisstraffen voor mensen die zijn veroordeeld voor terroristische vergrijpen. Daarnaast moeten verdachten in hun bewegingsvrijheid worden beperkt zodra er bewijs is dat ze een gevaar vormen, zelfs al is het niet genoeg voor een rechtszaak. 'Als mensenrechtenwetten ons daarbij in de weg staan', bezwoer May, 'dan zullen we die aanpassen.'

Verkiezingsretoriek

Haar politieke opponenten zetten deze opmerkingen weg als 'cynische verkiezingsretoriek' en critici vragen zich af welke mensenrechten May eigenlijk bedoelt. Die van de Verenigde Naties? Het Europese Handvest voor de Rechten van de Mens? Deze kunnen niet zomaar worden aangepast en bovendien is dat niet nodig, want de verdragen bieden de mogelijkheid om een uitzondering te maken mits kan worden aangetoond dat het noodzakelijk is en proportioneel blijft. Een rechter kan bijvoorbeeld besluiten dat het recht op privacy van iemand mag worden geschonden als dat voor een onderzoek noodzakelijk is.

Toch zijn het geen holle woorden van een premier die aan de vooravond van de Britse parlementsverkiezingen daadkrachtig over wil komen. Bibi van Ginkel, terrorismeonderzoeker bij Instituut Clingendael, heeft meegeschreven aan een rapport over contraterrorisme voor het Europees Parlement en constateerde in heel Europa een piek in nieuwe wetten en maatregelen, kort na elke aanslag die is gepleegd. 'Dat is zorgelijk', zegt ze. 'Alles wijst erop dat alleen de paniek van het moment telt, en er geen tijd wordt genomen voor een goede analyse.'

Olie op het vuur

Terwijl er vaak geen enkel gebrek is aan wetgeving. Om bij het voorbeeld van Groot-Brittannië te blijven: het parlement heeft met de terrorismewetten van 2000, 2006, 2010 en 2011 een overvloed aan mogelijkheden toegevoegd. Tegelijkertijd heeft May als minister van Buitenlandse Zaken (tussen 2010 en 2016) negentienduizend banen bij de politie geschrapt, onder wie veel wijkagenten. 'Misschien kun je dat beter terugdraaien dan dat je de diensten nóg meer bevoegdheden geeft', suggereert Van Ginkel.

Waar de autoriteiten in elk geval goed aan zouden doen, is vooraf onderzoeken hoe effectief nieuwe maatregelen zullen zijn. Dat valt vaak tegen, zegt terrorisme-expert Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden. Op korte termijn wordt er wel succes geboekt omdat je al snel een paar mensen oppakt die anders niet zouden zijn opgemerkt, maar op de lange termijn is het volgens hem funest. 'Vooral buitenlanders en minderheden voelen het effect van die extra surveillances en strengere straffen. Zo voed je het verhaal dat het Westen altijd de moslims moet hebben en dat we helemaal geen democratische waarden hebben. Het is olie op het vuur.'

Niet waarmaken

Bovendien kun je het niet waarmaken. De veiligheidsdiensten nemen tienduizenden mensen onder de loep: de één omdat hij naar verdachte filmpjes kijkt, de ander omdat hij jongeren ronselt voor de jihad. Van al deze mensen worden profielen gemaakt en aan de hand daarvan wordt besloten wie er potentieel zó gevaarlijk is dat je er bovenop moet blijven zitten. 'De vraag is wat je met die andere tienduizenden risicopersonen doet,' zegt Van Buuren, 'Ga je die allemaal een gebiedsverbod geven of huisarrest? Een contactverbod? Een enkelband? En hoeveel extra mensen zijn er nodig om dat af te dwingen? Je creëert de illusie dat je totale veiligheid kunt bieden.'

Dan is er nog het principiële aspect: hoeveel van onze rechten en vrijheden moeten we inleveren om terrorisme te voorkomen? 'Ik ben zeker voorstander van doortastende maatregelen', zegt Brice De Ruyver, criminoloog aan de Universiteit Gent, 'maar het moet wel binnen de krijtlijnen van de rechtsstaat blijven. Als je de grondwettelijk gewaarborgde rechten en vrijheden buitenspel zet, leef je niet meer in een rechtsstaat en zijn de consequenties niet te overzien.'

Bij het concert van Guus Meeuwis werd extra politie ingezet vanwege een verdachte situatie. Beeld anp
Bij het concert van Guus Meeuwis werd extra politie ingezet vanwege een verdachte situatie.Beeld anp

Steeds restrictievere maatregelen

Het is een kwestie waar Amnesty International zich al eerder over heeft uitgesproken. 'We zien een zorgwekkende trend', zegt Doutje Lettinga van de organisatie. 'Er worden in Europa steeds restrictievere maatregelen getroffen en daarmee geven we vrijheden weg die lange tijd vanzelfsprekend leken.'

Dat gebeurt ook in Nederland, zegt Lettinga, en ze noemt de Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelen als voorbeeld, waarmee de overheid contact- en gebiedsverboden kan opleggen aan mogelijke jihadronselaars. 'Het gaat toch over terrorisme', denken mensen dan, en ze beseffen niet dat het ook over hun rechten gaat. Zo is in Frankrijk de noodtoestand nog steeds van kracht, en die is nu ook gebruikt om demonstratierechten te beperken voor arbeidsactivisten. Het kan dus iedereen raken. Onder druk van de angst gooien we rechten overboord waar hard voor is gevochten. En als je ze eenmaal hebt weggegeven, krijg je ze niet zo gemakkelijk weer terug.'

Lees meer

Ooit geloofde hij in het kalifaat, nu bestrijdt hij extremisme
Het Westen voert een war on terror, maar het probleem met moslimterroristen is dat niet alleen hun gewelddadige methode maar ook hun ideologische doel gevaarlijk is. Dat betoogt Maajid Nawaz, zelf ooit extremist. 'Ik geloofde heilig in het kalifaat.' (+)

Te veel tolerantie is voor extremisme
Premier Theresa May veroordeelde de 'kwaadaardige' ideologie van de daders van de aanslag in Londen: 'Genoeg is genoeg, we moeten harder optreden tegen islamitisch extremisme'

De fatale belangstelling voor IS van een 'gewone' Mancunian
Aanslagpleger in Manchester Salman Abedi speelde cricket, toonde interesse in Manchester United en studeerde bedrijfsmanagement. Tot hij op zoek ging naar zijn 'identiteit' (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden