Steeds kaler tot bijna het niets is bereikt

FILM The House van Sharunas Bartas. Met Valeria Bruni-Tedeschi, Leos Carax, Francisco Nascimento. In Rialto Amsterdam...

Sinds zijn eerste speelfilm Trys Dienos (1991) geldt de Litouwse regisseur Sharunas Bartas als de meest compromisloze filmer ter wereld, hoogstens vergelijkbaar met Aleksander Sokoerov. In de daarop volgende The Corridor en Few of us ontwikkelde hij steeds consequenter een eigen idioom, waarin gebruikelijke elementen van een speelfilm, zoals verhaal en spel, steeds kaler werden uitgewerkt.

In een troosteloze stad of een woest landschap existeren zwijzame mensen die noch met zichzelf, noch met elkaar, noch met hun omgeving kunnen communiceren. Troosteloosheid en eenzaamheid zijn trefwoorden die de sfeer benaderen die Bartas oproept met beelden van een grote visuele kracht, gecompleteerd met geluiden die de beelden accentueren, er iets aan toevoegen zonder dat je precies kunt zeggen wat. Het lijkt alsof de actie, het 'verhaal' zich ergens anders afspeelt.

Wat er in de wereld gebeurt, lijkt niet belangrijk, wel wat er onder de huid van de personages gevoeld wordt. Het weglaten van drama wordt opgevangen door een verbeelding die nauwelijks te beschrijven is en geen verklaring toelaat. Zelf lijkt Bartas op een figuur uit zijn films. Wanneer hij zich openstelt tot een interview wil hij regelmatig wegduiken in zwijgzaamheid en een van zijn meest relevante opmerkingen is: 'Wat je ook doet, je komt niet nader tot elkaar, je vergroot alleen de afstand.'

Op de nieuwe film van deze, door zijn moeilijke toegankelijkheid toch al niet door een grote supportersclub gesteunde regisseur, is sinds de première in 1997 uiteenlopend geoordeeld, vooral negatief. In The House, luidt de reactie, heeft Bartas de betekenis van zijn beelden en geluiden zo afgeslepen, dat er niet veel meer overblijft dan een lege stijloefening.

Het merkwaardige van deze reactie is dat Bartas alleen maar nog consequenter dan voorheen zijn principes heeft uitgewerkt en bijna een soort Niets bereikt. Toch geeft hij 'zijn' wereld van apathie, zinloosheid en leegheid, een helder kader. The House begint en eindigt met een vertellersstem die zich richt tot zijn moeder. Een soort brief, een hardop uitgesproken gedachte. 'Moeder, ik had veel met je moeten praten', luidt een van de beginzinnen, gevolgd door de verklaring: 'Ik kon niet, ik was stil. Alle woorden waren al uitgesproken in mijn binnenste'.

Omdat de stem ook nog zegt dat hij in de toekomst vrij is en van het heden niets afweet, 'omdat dat bestaat', is het zonnekaar dat het huis waar de film zich dan gaat afspelen een huis van het verleden is, een plek vol herinneringen.

Bartas is nog nooit zo helder geweest. Aan het eind van deze twee uur durende herinnering komt hij terug op het begin. Tanks rijden door de tuin, de suggestie oproepend dat het huis niet alleen het vroegere huis van de verteller is, maar ook het land waar Bartas vandaan komt, ooit bezet door de toenmalige Sovjet-Unie.

Er wonen of woonden mensen in dit huis, maar zoals in menige droom of herinnering kun je nauwelijks horen wat ze zeggen. Ze zijn allemaal af en toe in dat huis, doen vage dingen, misschien horen ze helemaal niet bij elkaar. Ze behoren tot een verleden, ze hebben betekenis voor de herinnering van de verteller, maar krijgen geen 'zin', betekenis of helderheid.

Bartas meent dat de kijker zelf moet invullen wat hij te berde brengt. Zelf trekt hij zich steeds verder terug. Wat sommigen tot leegte en maniërisme verklaren, zou je net zo goed kunnen benoemen als het toppunt van een regisseur die zijn eigen universum steeds verder uitholt door alle concreetheid weg te wissen.

Eén moment is echt raadselachtig. Tegen het slot zijn er twee scènes van een tafel, beide in het constante verleden van de film. In een van deze scènes zie je op die tafel een pakje Barclay liggen. Toch een heden, of een foutje tijdens de opnamen?

Peter van Bueren

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden