Stedenstrijd om Mondriaan

Amersfoort wil niet één, maar vijf monumenten voor kunstenaar Piet Mondriaan. Na de opening van Villa Mondriaan in Winterswijk kon de stad niet achterblijven.

AMSTERDAM - Van wie 'is' Piet Mondriaan? Van zijn geboortestad Amersfoort? Of van Winterswijk, waar hij van zijn 8ste tot 20ste jaar woonde en zijn eerste tekening maakte? Amersfoort had als eerste een museum. Winterswijk heeft het nu ook, en bovendien staat er sinds enkele jaren een monument. Dus kan Amersfoort niet achterblijven. De komende jaren verrijzen daar niet één, maar vijf monumenten.


'Het is eigenlijk een dun gegeven: de geboorteplaats van een kunstenaar zegt niets over het oeuvre. Toch heeft een monument waarde voor de stad.' Onno Maurer is directeur van museum het Mondriaanhuis in Amersfoort. Trots laat hij de kamer zien waar kunstenaar Piet Mondriaan (1872-1944) geboren is. Het museumgebouw was vroeger een protestants schooltje, waarvan Piet senior, Mondriaans vader, de onderwijzer was. Het gezin woonde in het achterhuis.


Amersfoorters zijn trots op Piet Mondriaan. In 2009 verkozen ze hem tot 'Grootste Amersfoorter'. De komende jaren worden daarom verspreid over de stad vijf monumenten opgericht. Tezamen vormen ze een 'Mondriaanwandeling'. Maurer: 'Amersfoort moet een bedevaartsoord worden voor liefhebbers van Mondriaan.'


Ieder gedenkteken symboliseert een fase van het leven en de artistieke ontwikkeling van de kunstenaar, van de meer traditionele realistische schilderijen tot de volledig abstracte composities waarmee hij wereldberoemd werd. Het eerste monument zal bij het geboortehuis komen te staan en symboliseert zijn jeugd.


'Het had op de klassieke manier gekund, met een buste of standbeeld op een sokkel. Maar we wilden iets spannenders', zegt Maurer. Uit een longlist van vijftig is door een commissie een shortlist van drie ontwerpen gemaakt, gemaakt door de Russische kunstenaar Andrei Roiter en de Nederlandse kunstenaars Paul de Reus en Frank Halmans. Bezoekers van het museum kiezen samen met de commissie Amersfoorts eerste Mondriaanmonument.


100 kilometer verderop staat in het Gelderse Winterswijk al sinds 2006 een monument voor Mondriaan. In mei dit jaar werd Villa Mondriaan, het tweede Mondriaanmuseum in Nederland geopend. Piet senior werd hier in 1880 naar overgeplaatst. Junior maakte er zijn eerste bekende tekening en woonde hier totdat hij naar de kunstacademie ging.


'Piet Mondriaan is van niemand en van iedereen', zegt Anne Kremers. Zij volgde recentelijk grondlegger Wim van Krimpen op als directeur van het museum. Wat vindt zij van de Amersfoortse plannen? 'Als de bevolking het wil moeten ze het vooral doen. Ik denk dat Piet zelf een beetje zou lachen om zo veel aandacht.'


Volgens haar is er geen wedstrijd tussen de steden of musea. 'Het is alleen maar goed dat er meerdere instellingen bezig zijn met zo'n grote kunstenaar.' Ze gaat niets doen om de Amersfoortse plannen te overtreffen, zegt ze. 'Mondriaan heeft op zoveel plekken gewoond. In het Zeeuwse Domburg staat een stadsbank met het figuur van Mondriaan erop. Dat zou je ook een monument kunnen noemen.'


Voor Amersfoort betekent Mondriaan ook stadsmarketing, legt Onno Maurer uit. 'Amersfoort zoekt naar een aansprekende associatie, zoals Utrecht de Dom heeft en Apeldoorn de Apenheul. De meeste mensen kennen Amersfoort alleen van de trein die er doorheen gaat.' De gemeente draagt dan ook niet verrassend deels bij aan de financiering van de monumenten.


In zowel Amersfoort als Winterswijk hangen alleen de vroege traditionele werken. De modernistische abstracte composities (waarvan een aantal is te vinden in het Haags Gemeentemuseum) zijn miljoenen waard. De beveiligingen in de kleine musea zijn daar niet op toegerust. Schijnt er iets van de bakermat van Mondriaan door in die werken? Maurer: 'Het is altijd min of meer een protestantse man gebleven. In zijn abstracte werken liet hij alles weg tot alleen de essentie overbleef. Heel protestants.'


MONDRIAANMONUMENT WIE VAN DE DRIE?

mondriaanpoppen

'De grote pop stelt Mondriaan als jongetje van acht voor. Wij denken bij Mondriaan vaak aan een strenge oude man. Als we hem nu als kind beschouwen, krijg je een heel andere blik op hem. Mondriaan als oude man wordt hier als een marionet bespeeld.


'Het beeld symboliseert de verbinding die je houdt met je jeugd. Hij hield van jazz en dans, daarom danst het figuurtje van de oudere Mondriaan. Zijn werk gaat ook over ritme. Die roosters in zijn werk, dat is muziek.


'De pop wordt levensgroot uitgevoerd. Ik weet niet hoe Mondriaan er als kind uitzag. Er is ook maar één foto, maar daar is hij nog echt heel jong. Dat mag je zelf invullen. Ik zie het ook niet als monument, maar als leuk voor de stad en het museum.'


geboortehuis met frame

'Mijn ontwerp stelt een van zijn beroemde schilderijen voor die in een model van het geboortehuis steekt. Op die manier laat ik zien waar dat schilderij vandaan is gekomen. Ook refereert het aan het Russische constructivisme, mijn eigen achtergrond. Het ontwerp heeft drama en een zekere absurditeit.


'Het monument moet ongeveer twee meter hoog worden. Het huis wordt van beton en het schilderij een metalen frame met daartussen gekleurd plexiglas.


'Ik bewonder Mondriaan enorm. Zijn werken hebben enorm veel energie door de heldere eenvoud. In Rusland kende we hem voor de Perestrojka niet. Maar Mondriaan heeft constructivist Kazimir Malevich beïnvloed, door wie ik weer ben geïnspireerd.'


huishek met kralen

'Voor de voorkant van het museum, langs de gracht, loopt een hek. Ik zocht naar iets met kindertijd en verwondering. Mij schoot het beeld van een telraam te binnen, zo eentje die je vaak aan een babybox ziet. De kralen heb ik in de basiskleuren van Mondriaan gemaakt. Er komt ook een gouden kraal met inscriptie.


'Wat ik belangrijk vind, is dat de kralen aan het originele hek worden aangebracht. Dat hek staat er al heel lang. Misschien is Mondriaan er zelf weleens in geklommen.


'Ik ben altijd op zoek naar een simpel beeld met een zekere lading. Ik wil dat een kunstwerk onderdeel uitmaakt van het dagelijks leven van mensen. Dan verzetten ze zich er ook niet tegen. Dat gebeurt sneller met een traditioneel standbeeld.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden