Statiegeld op de fiets: 're-cycling'

De steden zijn vergeven van de 'weesfietsen'. Gek eigenlijk dat er geen verwijderingssysteem is zoals voor de koelkast of de auto.

null Beeld Han Hoogerbrugge
Beeld Han Hoogerbrugge

Mevrouw Groen vraagt zich af waarom je je oude fiets niet simpelweg bij de fietsenmaker kunt achterlaten als je een nieuwe of occasion koopt. Goede vraag. Als je een koelkast, wasmachine of matras koopt, neemt de verkoper bij bezorging het oude exemplaar mee terug. Bij aankoop van een huishoudelijk apparaat is de winkel zelfs wettelijk verplicht het oude exemplaar terug te nemen.

Veel fabrikanten en branches hebben een inzamel- en verwerkingsstructuur opgetuigd voor het afgedankte spul, vaak gebaseerd op de door de consument betaalde verwijderingsbijdrage. Wie een auto koopt, betaalt vooraf voor de - min of meer - gecontroleerde sloop en demontage na beëindiging van de levensduur.

Maar voor een fiets betaal je niets. En er is niets structureels geregeld, zegt de Fietsersbond. 'Sommige handelaren geven er wat geld voor als je een aankoopbewijs kunt overleggen, anderen nemen het rijwiel 'om niet' in, voor de onderdelen. Weer anderen adviseren de fiets op straat te laten staan', zegt woordvoerder Martijn van Es.

Gek eigenlijk voor een land waar 22 miljoen tweewielers in omloop zijn. Deze week werd bekend dat het aantal nieuw verkochte fietsen licht daalt. Maar met jaarlijks 1 miljoen nieuwe exemplaren, waaronder steeds meer e-bikes en een omzet van bijna 900 miljoen euro, is allerminst sprake van een kwakkelende branche. Die dus geen eurocent bijdraagt aan de verwerking van alle oude barrels die jaarlijks worden afgedankt.

Met de woordspeling 're-cycling' zouden Gazelle en Batavus waarschijnlijk goede sier kunnen maken, maar het echte recyclen wordt volledig overgelaten aan gemeenten en enkele goedwillende fietsenmakers en kringloopwinkels. Vooral gemeenten draaien op voor de kosten, die waarschijnlijk in de miljoenen lopen door de vele mensuren aan handhaving, opsporing, transport naar depots en afvoer naar de schrootboer.

Met de betonschaar

De fietsbranche is de gemeenten dankbaar. 'We hebben een goed werkend systeem van gemeentelijke fietsdepots', vindt Sacha Boedijn, manager fietsen van branchevereniging RAI, die er dus weinig aan wil veranderen. Het enige waartoe fabrikanten wettelijk verplicht zijn, is verwerking van de milieuvervuilende accu's van e-bikes.

Werkt het gemeentelijk beleid wel goed? In de openbare van ruimte van de vier grote steden struikelen we over de verlaten karretjes die zelfs te slecht zijn om te stelen. 'Weesfietsen' heten ze. Uit onderzoek van het Fietsberaad blijkt dat vooral studenten ze achterlaten in rekken of los op straat.

Na een week of twee worden ze door opsporingsambtenaren bestickerd en na nog eens twee weken komen de mannen met hun betonscharen de boel losknippen en afvoeren. Maar er zijn ook veel plekken waar ze jarenlang staan te verroesten.

Gemakzucht

Afgezien van gemakzucht, zegt 40 procent van de bezitters niet te weten waar ze met hun rijwiel heen moeten. Die onwetendheid wordt mogelijk versterkt doordat het overal anders gaat. In Amsterdam kun je de gemeente bellen (14020), die het wrak dan komt ophalen, zegt de woordvoerder. In 2015 deden 900 personen dat, maar deze service is relatief onbekend. Bij grof vuil aan straat zetten mag ook, mits met een labeltje 'dit is een fietswrak' eraan.

In Den Haag kunnen burgers hun oude fiets naar een kringloopwinkel brengen. Als het kreng daar te slecht voor is, mag het naar de schroothoop op een afvalbrengstation. In Utrecht gaat het ook zo. 'Die stations bevinden zich heus niet aan de rand van de stad, maar op veel plaatsen in de wijken', zegt een woordvoerder.

Uiteindelijk komen ze op het fietswrakkendepot, waar ze zich mengen met de zevenduizend niet opgehaalde weesfietsen die de betonschaarmannen hebben weggeknipt uit het straatbeeld.

Utrecht verdient nog wat terug op alle inspanningen en gunt de wrakken een minder wreed lot dan bruut omsmelten in de hoogovens. Het depot organiseert daarvoor aanbestedingen op de voorraad, waarbij de recentste partijen werden gegund aan het bedrijf Fietspunt.

'Ik koop fietsen op bij vijf gemeenten waaronder Utrecht. Van gemiddeld vier fietswrakken maken we één goede fiets', zegt Martin van Bentum van het bedrijf. Ook de gemeente Amsterdam veilt nog verhandelbare fietsen.

Verwijderingsbijdrage

Fietspunt doet goede zaken, onder meer met de mobiele winkel Recycle Bike. Dagelijks heeft Van Bentum tussen 50 en 60 mensen aan het werk. Een meerderheid heeft een achterstand tot de arbeidsmarkt, maar er werken ook vrijwilligers, mensen met behoud van uitkering of personen met een taakstraf. 'Dat doe ik al twaalf jaar en ik krijg er geen cent voor.' Tien mensen staan vast op de loonlijst.

Zowel Fietspunt als de gemeenten Utrecht en Amsterdam vinden een verwijderingsbijdrage 'een interessante gedachte', laten ze weten. 'Een soort statiegeld op de fiets', zegt Van Bentum.

Bij de Fietsersbond constateert woordvoerder Martijn van Es dat er meer structurele aandacht nodig is voor de fietsrecycling. Zoals voor meer 'ruimrondes' voor wrakken en weesfietsen die veel plekken in stallingen bezet houden.

Meer voorlichting en campagnes helpen ook. 'Een verwijderingsbijdrage van pakweg 10 euro op een nieuwe fiets brengt jaarlijks 10 miljoen euro in kas voor recycling. Het is een eerlijk systeem, al zal het nog een hele klus worden om zo'n structuur op te bouwen.'

Vragen over milieuvriendelijk gedrag of tips voor deze rubriek?

Mail naar groen@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden