Statenverkiezingen 2011: too close to call

AMSTERDAM - Volg de uitslagenavond live via dit blog.

Ferry Mingelen en zijn prognose voor de Eerste Kamer. (screenshot) Beeld null
Ferry Mingelen en zijn prognose voor de Eerste Kamer. (screenshot)

1.45 uur: 'De avond van de grote slag om de arm', noemde NOS-presentator Rob Trip vanavond terecht. De kiezers heben gestemd, de uitslag is nog onzeker. Dat wil zeggen: het is nog lang niet zeker hoeveel zetels regeringspartijen CDA en VVD halen in de Eerste Kamer, of hoeveel procent van de stemmen in de provincies. Het is simpelweg too close to call.

Hieronder werd de hele dag een liveblog bijgehouden over alle ontwikkelingen van vandaag en vanavond. Het blijft uiteraard na te lezen.

1.13 uur:
Voor de volledigheid: het duurt tot 23 mei totdat we zeker weten of regeringspartijen VVD en CDA en gedoogpartner PVV een meerderheid hebben in de Eerste Kamer. Er kan nog van alles gebeuren in de tussentijd.

1.00 uur: De NOS heeft het nu voor het eerst over een meederheid voor de coalitie. Op basis van 68,9 procent van de stemmen geteld, zouden VVD en CDA samen 28 zetels halen, de PVV 10. Dat is bij elkaar dus 38, meer dan de helft van het aantal zetels in de Eerste Kamer.

Alle uitslagen vindt u ook hier.


0.59 uur:
D66 is de grote winnaar geworden in Utrecht. De partij steeg vandaag van 7,3 naar 17,3 procent van de stemmen. Ook de PVV, die in 2007 nog niet deelnam, mag zich met 7,7 procent winnaar voelen.

Verder zijn er vooral verliezers in Utrecht. De PvdA blijft de grootste partij maar zakte van 20,6 naar 19,7 procent. De VVD kreeg 16,5 procent van de stemmen, in 2007 was dat 17,1 procent. De SP daalde van 15 naar 9,1 procent, het CDA van 13,6 naar 6,2 procent.

GroenLinks verloor een klein beetje en kwam uit op 17 procent.
De opkomst in Utrecht was 46,9 procent.

0.57 uur:
Het CDA heeft fors terrein verloren in de Limburgse hoofdstad Maastricht. De partij kreeg 13,4 procent van de stemmen. Bij de verkiezingen in 2007 was dat nog 23,6 procent. Ook de SP leverde behoorlijk in ten opzichte van vier jaar geleden. De socialisten gingen van 19,6 procent naar 10,7 procent.

De PVV, die voor het eerst meedeed aan de provinciale verkiezingen, haalde 16,6 procent van de stemmen in Maastricht. De partij van Geert Wilders moest alleen de PvdA laten voorgaan. De sociaaldemocraten kwamen uit op 18,8 procent, tegen 22,4 procent in 2007.

VVD en GroenLinks bleven vrijwel stabiel ten opzichte van vier jaar geleden, D66 maakte een grote sprong van 3,5 procent naar 9,9 procent.

De opkomst in Maastricht was 50 procent, 10 procent hoger dan in 2007.

0.40 uur:
In Rotterdam lijkt het erop dat de PvdA zijn positie als grootste partij heeft versterkt. Vanavond laat was 86 procent van de stemmen in de stad geteld en stond de PvdA op 24,2 procent, ruim een procent meer dan vier jaar geleden.

De PVV deed in 2007 niet mee en met de nu behaalde 16,7 procent van de stemmen is de partij de tweede in Rotterdam. Daarmee laat de PVV de VVD achter zich (15,2 procent). Het CDA halveerde van, van 13,5 naar 6,3 procent.

De opkomst in Rotterdam was 44.4 procent, in 2007 was dat 36,3 procent.

De volledige uitslag van Rotterdam volgt vrijdag.

0.32 uur:
De PvdA en de VVD zijn bij iets meer dan 50 procent van de stemmen geteld (wederom) in een nek-aan-nekrace om wie de grootste partij wordt. De percentages stemmen schommelen voor beide partijen tussen de 18 en de 19.

0:16 uur:
Na ruim 50 procent van de stemmen geteld blijft de coalitie op 37 zetels staan. Het CDA daalt van 21 naar 11, de VVD stijgt van 14 naar 16 en de PVV vanuit het niets op 10 zetels in de Eerste Kamer.

23.57 uur:
Op basis van 30 procent van de vandaag uitgebrachte stemmen bij de Provinciale Statenverkiezingen zouden de regeringspartijen VVD en CDA samen met hun gedoogpartner PVV op 37 zetels uitkomen in de Eerste Kamer.

Zestien voor de VVD, elf voor het CDA en tien voor de PVV. De Senaat telt 75 zetels, waardoor de coalitie net geen meerderheid zou behalen, zo meldt het ANP

23.56 uur:
In Den Haag wint de PvdA iets. Van 21,1 naar 22,5 procent. De PVV (bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar was de partij de op een na grootste partij) haalt 14,7 procent. Het CDA verliest flink: van 15,7 naar 6,4 procent, de VVD verliest een klein beetje, van 24,2 procent naar 19,8. D66 wint flink, zoals overal: van 4,1 naar 11,8 procent.

23.48 uur:
Ook de uitslagen uit Venlo zijn binnen, waar Geert Wilders vandaan komt. Niet geheel verrassend: de PVV krijgt er de meeste stemmen, met 23,9 procent. Daarna de VVD, met 20,8 procent, tegenover 17,3 procent vier jaar geleden. Het CDA is in Venlo gehalveerd: van 31,2 procent in 2007 naar 14,3 procent nu.

23.34 uur:
Het ANP meldt dat de coalitiepartijen en gedoogpartner PVV nu 37 fictieve zetels in de Eerste Kamer hebben op basis van 17 procent getelde stemmen. Dat is nog net geen meerderheid.

23.32 uur:
De uitslag uit Amsterdam is binnen. De VVD verliest er iets ten opzichte van vier jaar geleden, en gaat van 17,6 naar 15,3 procent van de stemmen. De PvdA wint, gaat van 23,7 naar 28,6 procent. CDA: van 7,1 naar 3 procent. SP: van 18,4 naar 10,5 procent, GroenLinks van 17,3 naar 12,7. D66 wint flink in de hoofdstad, van 5,9 naar 15,5 procent. De PVV haalt 8,4 procent van de stemmen in Amsterdam.

23.22 uur:
Het slotdebat gaat niet door. Het CDA en de VVD wilden volgens de NOS niet aan het debat meedoen, omdat de uitslag van de verkiezingen nog te onzeker is. De partijen melden echter op hun beurt dat de NOS het debat vanmiddag al had afgelast. En dat wordt nu op Twitter weer ontkend door NOS Nieuws-baas Hans Laroes.

D66-leider Pechtold baalt: 'Kiezers die afwachten, willen weten: wat betekent dat nou dadelijk die uitslag? Laten we daarover debatteren.'

23.04 uur:
Volgens een exitpoll van de provincie Noord-Brabant onder 6000 Brabantse kiezers is het CDA voor het eerst in de geschiedenis niet meer de grootste partij van de provincie. Dat is nu de VVD.

22.29 uur:
De uitslag uit Boxmeer is binnen. Het CDA verliest er fors, de VVD wint een beetje, de PvdA verliest iets. Maar waarom willen we de uitslag uit Boxmeer weten? Omdat Emile Roemer, fractievoorzitter van de SP, er vandaan komt. De socialisten winnen dan ook flink in Boxmeer, van 23 procent vier jaar geleden naar 31 procent nu. Alle uitslagen zijn hier bij elkaar te zien.

22.21 uur:
De reacties van de verschillende partijen druppelen binnen. Kijk hier voor een overzicht.

22.08 uur:
Enquete van de NOS. Mensen stemden voornamelijk voor of tegen het kabinet. De meeste mensen willen overigens niet dat het kabinet aftreedt als ze geen meerderheid in de Eerste Kamer halen. 7 procent van de kiezers wist niet waarom ze op de partij gestemd hebben waar ze op gestemd hebben.

21.49 uur:
Ook de uitslag uit Rozendaal is binnen. Rozendaal is vaak een van de eerste gemeenten waar de stemmen het snelst geteld worden. De opkomst is er hoog, maar liefst 84 procent.

21.46 uur:
De opkomst dit jaar is hoog, althans vergeleken met eerdere jaren. 54 procent van de kiesgerechtigden ging vandaag stemmen. Vier jaar geleden was dat 46,3 procent.

21.45 uur: De definitieve prognose van de NOS en Synovate is binnen. Ook in die peiling haalt de coalitie geen meerderheid in de Eerste Kamer. Bekijk de volledige prognose hier.

21.22 uur:
De eerste uitslag is binnen. Vlieland heeft dit keer als snelste geteld. Uitslagen: De VVD wint wat, en klimt naar 41 procent van de stemmen. Het CDA verliest, van 9,3 naar 4,2 procent. De PvdA wint iets, van 20,5 naar 22,6 procent. SP: van 7,9 naar 7,8 procent, de PVV van niets naar 7 procent. D66: van 2,7 naar 5,6 procent, GroenLinks van 3,8 naar 5, 50Plus van niets naar 3 procent van de stemmen. Bekijk de uitslag van Vlieland hier, samen met alle andere uitslagen van vanavond.

21:03 uur:
De stembureaus zijn gesloten. Duizenden mensen gaan de komende uren stemmen tellen, waarna duidelijk wordt wat de uitslag is van de Provinciale Statenverkiezingen.

21:02 uur:
De exit-poll: Het CDA verliest zoals verwacht fors, daalt van 25 naar 13,7 procent. De PVV komt in één klap met 11,9 procent in de Provinciale Staten. De VVD stijgt iets, met 1,8 procent naar 19,9. De PvdA doet het minder slecht dan verwacht en daalt slechts 0,4 procent naar 17,5. Meer hier

20.44 uur:
Stemmen kon natuurlijk ook op het station, en daar werd gretig gebruik van gemaakt. Op het Centraal Station in Utrecht hadden een half uur voor sluitingstijd van het stembureau rond de 3200 mensen gestemd. Tegen 20.30 uur stonden nog steeds mensen in de rij, meldde de voorzitter van het stembureau.
Ook op het Centraal Station in Amsterdam was het druk. Daar hadden omstreeks 20.30 uur in totaal 1975 mensen gestemd. Het was de hele dag door druk, maar vooral in de ochtend- en de avondspits vormden zich rijen, aldus de voorzitter van het stembureau. 'Het voorziet duidelijk in een behoefte.'

20.39 uur:
De NOS is begonnen met de uitzending van de uitslagenavond, live te volgen via internet. Korte conclusie na een snel rondje voorstellen en voorspellen: Het CDA gaat flink verliezen, de vraag is hoe veel.

20.32 uur:
Er kon ook langs de snelweg gestemd worden, en wel in zogenoemde mobiele stembureaus. 156 stemgerechtigden hebben vandaag gebruik gemaakt van die mogelijkheid, langs de A6 bij Lelystad. 'Het was een experiment en de geluiden zijn positief, maar we zullen alles nog moeten evalueren', liet een woordvoerder van de gemeente Lelystad weten aan het ANP.

Bij het stembureau in de richting Almere brachten 92 mensen hun stem uit, het stembureau langs de weg richting Lelystad trok 64 stemmers. Vooraf was er van uitgegaan dat ongeveer vijftig kiesgerechtigden van de mobiele stembureaus zouden gebruikmaken.

Het aantal uitgebrachte stemmen had zelfs nog wat hoger kunnen zijn. Verscheidene mensen waren er niet van op de hoogte dat de stembureaus alleen waren ingericht voor inwoners van Lelystad.

20.05 uur:
De opkomst in Nederland is 48 procent, meldt de NOS op basis van onderzoek van Synovate. Dat terwijl de stembureaus nog een uur open zijn. De opkomst is al meer dan bij de vorige Statenverkiezingen in 2007, toen was de opkomst 46,3 procent.

20.04 uur:
De opkomst bij de Eilandsraadsverkiezingen die vandaag worden gehouden op Bonaire, Sint Eustatius en Saba is niet hoog. Op Bonaire was aan het begin van de middag (lokale tijd) nog geen 20 procent van de mensen gaan stemmen, op Saba had om twee uur 's middags 30 procent gestemd.

19.30 uur:
We stemmen vandaag voor de provincie, maar natuurlijk indirect voor de Eerste Kamer. De uitslag daarvan staat nog lang niet vast.

18.50 uur:
Het ANP meldt: De tussenstanden van de opkomst bij de Provinciale Statenverkiezingen liggen vandaag nog steeds hoger dan op hetzelfde moment vier jaar geleden. Dat blijkt uit een rondgang langs grote gemeenten aan het begin van de avond.

In Amsterdam had rond 18.00 uur 29,4 procent van de kiezers zijn stem uitgebracht, in 2007 was dat 24,4 procent. In Den Haag stond de teller op dat moment op ruim 31 procent. Vier jaar geleden was er aan het einde van de verkiezingsdag een opkomst in de hofstad van 37 procent.

Een steekproef onder stembureaus in Rotterdam leverde het beeld op dat 32,6 procent een stem heeft uitgebracht. Vier jaar geleden was dat bij een steekproef een half uur eerder bijna 30 procent. Om half zes was de opkomst in Eindhoven ongeveer 35 procent, terwijl dat vier jaar geleden een uur later 28,8 procent was.

In Maastricht is een kleine drie uur voor het sluiten van de stembussen bijna 43 procent van de kiezers opgekomen.

18.14 uur:
Volgens de NOS, die samenwerkt met onderzoeksbureau Synovate, was de opkomst om 17.45 uur 35 procent.

17.34 uur:
Kiezers op negentien stembureaus in heel Brabant krijgen vandaag als ze hun stem hebben uitgebracht het verzoek nog een vragenlijst in te vullen. De provincie Noord-Brabant organiseert een exitpoll om vanavond snel een betrouwbare uitslag te kunnen melden. Verder krijgen stemmers vragen over hun stemgedrag in het verleden, waarom ze op een bepaalde partij hebben gestemd of hun keuze door de provinciale of landelijke politiek is beïnvloed en of de provincie niet beter afgeschaft kan worden.

17.21 uur:
De gemeente Groningen heeft een medewerkster van een stembureau in de stad geschorst omdat zij via Twitter had laten weten haar best te moeten doen om bij het tellen van stemmen geen PVV-stemmen te laten verdwijnen.

De vrouw zou vanavond als lid van de telploeg stemmen gaan tellen. Nadat de grappig bedoelde tweet tot honderden reacties leidde, is ze door de gemeente gevraagd thuis te blijven. 'We hoeven niet langer gebruik te maken van haar diensten', aldus een woordvoerder.

Burgemeester Peter Rehwinkel noemt de tweet van de vrouw 'oliedom'. 'Als lid van een stembureau moet je je van politieke uitlatingen onthouden', reageerde hij vandaag.

16.46 uur:
Vicepremier Maxime Verhagen (CDA) heeft inmiddels ook gestemd, in zijn woonlaats Voorburg. Dat leidde tot nogal wat tumult in het stemlokaal: cameraploegen van onder meer PowNews en De Jakhalzen volgden de minister van Economische Zaken op de voet. Vorige week meldde PowNews dat Verhagen ambtenaren zou hebben ingezet voor zijn campagne.

16.38 uur:
Volgens gemeenten blijkt dat de opkomst vandaag hoger is dan bij de vorige Provinciale Statenverkiezingen in 2007. De gemeenten kunnen een vergelijking maken omdat ze vier jaar geleden op dezelfde tijdstippen de tussenstanden uitrekenden.

Dat is nog steeds zo. Eindhoven meldde bijvoorbeeld een percentage van circa 28 procent om 15.30 uur, tegen 23,2 procent op hetzelfde tijdstip vier jaar geleden. Den Haag trok tot 16.00 uur 23,53 procent van de kiesgerechtigden, in 2007 was dat nog 19,32 procent. Voor Tilburg zijn die percentages respectievelijk 26,19 en 21,11 procent. Ook andere gemeenten meldden hogere percentages.


16.15 uur:
Volgens onderzoeksbureau Synovate is de opkomst nu 28 procent.

15:42 uur:
Het loopt storm op de websites die kiezers helpen bij het bepalen van hun definitieve keuze. Ze zijn gewilder dan bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2007. Het loopt als een tierelier, meldde directeur Nel van Dijk van Stemwijzer.

Tot woensdagmiddag hadden 305.000 bezoekers de stemwijzer voor de Eerste Kamer ingevuld. Ook de provinciale edities worden op de valreep door velen geraadpleegd. Van de vijf provinciale stemwijzers die op de site te vinden zijn, is die van Zuid-Holland het vaakst ingevuld: door inmiddels 182.000 belangstellenden.

Populair is ook de website Kieskompas, die dinsdagavond 60.000 bezoekers per uur trok en inmiddels de grens van ruim 1,2 miljoen bezoekers is gepasseerd. Dat wil overigens niet zeggen dat ze allemaal de vragenlijst van Kieskompas hebben ingevuld.

15:24 uur:
Het kleinste stembureau van Nederland in het Overijsselse buurtschap Marle stevent zoals gebruikelijk af op een hoge opkomst voor de verkiezingen. Van de 52 stemgerechtigden hadden er om 14.00 uur al 19 gestemd, zei Wim Westhoff van het stembureau.

Het stemlokaal is al sinds 1948 in hetzelfde woonhuis gevestigd. Westhoff, die het huis bewoont, maakt tijdens verkiezingen een openbare ruimte van zijn woonkamer. 'Ik schuif de meubels opzij, zodat de stemtafel in het midden kan staan.'

Westhoff verwacht dat heel Marle zoals altijd aan het eind van de dag heeft gestemd. 'Dit zijn trouwe stemmers. En er staat ook veel op het spel.'

14:55 uur:
Leden van stembureaus in de gemeente Haarlemmermeer hebben het dringend advies gekregen woensdag niet te twitteren, bellen of e-mailen vanuit hun stembureau. 'Dat is uit respect voor de kiezer', zei een woordvoerder van de gemeente woensdag.

'De gemeente vindt het niet netjes als leden van stembureaus met andere zaken bezig zijn als kiezers hun stem komen uitbrengen', aldus de woordvoerder.

'Het is geen verbod, want het staat niet in de Kieswet, maar een dringend advies', aldus Peter van Groenigen, raadslid van de HAP Haarlemmermeer, werkzaam op een stembureau en zelf twitteraar. Volgens hem is het advies ook ingegeven door het feit dat informatie vanaf de stembureaus niet ongebreideld naar buiten mag komen. 'Je kan wel van alles de lucht ingooien, bijvoorbeeld een stemadvies. Dat mag natuurlijk niet.'

14:16 uur:
Bijna vierhonderd studenten van de Erasmus Universiteit gaan woensdag rond half drie aan de slag als lid van een stembureau. Het levert ze niet alleen een zakcentje van 100 euro op, maar de studenten Rechtsgeleerdheid kunnen er ook studiepunten mee verdienen. 'En bovendien is het een prachtige ervaring', stelde docent Joke de Wit donderdag.

Locoburgemeester Alexandra van Huffelen sprak de studenten vlak voor hun zitting als stembureaulid nog even toe. 'Gaaf dat jullie dit doen. Laat het vooral een feestje zijn', zei ze. En na wat rumoer uit de zaal lachte ze: 'Maar dan zonder bier.'

Het gebeurt in meer steden dat studenten een stembureau bemannen, maar de Erasmus Universiteit heeft er een heel project van gemaakt. De Wit hoopt dat de studenten zien wat de abstracte materie die ze leren, in de praktijk betekent.

13:32 uur:
Ook in Amsterdam lijkt de opkomst hoger uit te gaan vallen. Om 13.00 uur had 9,9 procent van de kiesgerechtigden een stem uitgebracht. Dat was op hetzelfde tijdstip vier jaar geleden nog 9,0 procent. Uiteindelijk was de opkomst in de hoofdstad vier jaar geleden 40,7 procent, fors minder dan het landelijke gemiddelde.


13:19 uur:
Op het Centraal Station in Utrecht hadden rond het middaguur 1130 kiezers hun stem uitgebracht voor de Provinciale Statenverkiezingen, meldde de voorzitter van het stembureau. Het merendeel hiervan werd uitgebracht tijdens de ochtendspits.

Op het Centraal Station in Amsterdam zijn inmiddels 720 stemmen uitgebracht. Op het station van Zwolle was om half twaalf 275 maal gestemd.

12:52 uur:
Lezers van vk.nl hebben gemeld dat de plank bij de Burghtschool Herengracht daar altijd ligt. Niet alle stembureaus blijken toegankelijk te worden gemaakt voor invaliden. Wel zou bij elke locatie aangegeven worden of dat zo is. Vanochtend viel Volkskrantverslaggeefster Lidy Nicolasen op dat achter de loopplank bij haar stembureau een afgrond van twee flinke traptreden hoog gaapte. Een oudere stemmer kon die met behulp van haar stok maar net overbruggen (zie update van 11:15).

12:36 uur:
De NS treft maatregelen om verwarring weg te nemen bij reizigers die op de stations Amsterdam RAI en Amsterdam Lelylaan willen stemmen. Dit kan namelijk niet op de stations zelf maar in de nabije omgeving, aldus een NS-woordvoerster woensdag.

Omdat dit niet voor iedereen duidelijk is, wil de NS het omroepbericht dat klinkt op de beide Amsterdamse stations aanpassen. Ook zijn posters opgehangen die dolende kiezers de weg wijzen naar het stembureau in de buurt. Medewerkers van de NS zijn ingezet om vragen van stemmende reizigers te beantwoorden.

Op de zes andere NS-stations in de hoofdstad bevinden de stemlokalen zich wel op het station zelf. Behalve Centraal Station zijn dit de stations Sloterdijk, Bijlmer/Arena, Muiderpoort, Zuid/WTC en het Amstelstation.

12:35 uur:
Het stembureau op de luchthaven Schiphol heeft woensdagmorgen zo'n vijftig mensen die hun stem wilden uitbrengen moeten wegsturen. Volgens voorzitter Rob Jansen van het stembureau kwam een deel van de kiezers uit een andere provincie dan Noord-Holland en waren anderen vergeten hun kiezerspas om te ruilen voor een stempas.

'Mensen reageren boos als ze niet mogen stemmen, maar het ministerie van Binnenlandse Zaken heeft het toch duidelijk naar buiten gebracht', aldus Jansen. 'Vorig jaar juni bij de Tweede-Kamerverkiezingen hebben we om dezelfde reden 350 mensen moeten wegsturen.'

12:33 uur:
Bedrijfsrestaurant De Refter van de Nijmeegse Radboud Universiteit heeft woensdagochtend een stemadvies gegeven via Twitter. Dat twitterbericht werd al snel weer ingetrokken, omdat in het restaurant een stemlokaal is gevestigd. Geen slimme actie, menen zowel de universiteit als het hoofdstembureau in Nijmegen.

Het restaurant van de onderwijsinstelling riep in het twitterbericht op te stemmen voor de oppositie. 'Stemlokaal Refter geopend. Denk aan het onderwijs en stem oppositie', aldus de boodschap. Na korte tijd verdween het bericht en werd het vervangen door de boodschap 'excuses voor de tweet van vanmorgen. Wij spreken namens het restaurant. Niet vanuit het stemlokaal. De verwarring is begrijpelijk.'

De universiteit kreeg het oorspronkelijke bericht al snel in de smiezen en liet het verwijderen. 'Er leek in die boodschap een rechtstreeks verband te zijn tussen het stemlokaal en het stemadvies. Dat is er uiteraard niet', zegt een universiteitswoordvoerder.

12:32 uur:
Radio Funx is na een verkiezingsactie in Eindhoven uit de lucht gehaald. De jongerenzender was van 06.00 tot 12.00 uur voor het eerst ook in Eindhoven te beluisteren op een illegale FM-frequentie, maar stopte daarmee na een telefoontje van toezichthouder Agentschap Telecom.

Dat heeft mediadirecteur Cherylla Ganpatsingh van FunX woensdag verklaard. Doel van de actie was om ook in Eindhoven jongeren aan te zetten te gaan stemmen voor de Provinciale Statenverkiezingen. Normaal zend FunX alleen via de ether uit in de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht en daarnaast ook via de kabel en internet.

12:28 uur:
De opkomst lijkt woensdag in veel gemeenten iets hoger uit te vallen dan vier jaar geleden. Dat blijkt uit een rondgang langs gemeenten in het hele land. Niet alle gemeenten konden een vergelijking maken met de vorige Statenverkiezingen, maar zij die dat wel konden, melden dat de opkomst iets hoger ligt.

12:13 uur:
PvdA-leider Job Cohen heeft rond het middaguur zijn stem uitgebracht in het Stadsarchief in Amsterdam. Hij deed dat samen met zijn vrouw. Wilders en Rutte brachten eerder op de dag al hun stem uit.

12:04 uur:
De provincie kiest, maar wat gebeurt daar eigenlijk? De afgelopen weken heeft de Volkskrant voor u elke dag uitgezocht waarover de meningen in elke provincie zijn verdeeld. Van kernenergie in Groningen tot krimp in Limburg. Hier het overzicht.

11:25 uur:
Volgens het onderzoeksbureau Synovate is tot nu toe acht procent van de kiezers naar de stembus gegaan. Dat meldt de NOS. In Den Haag had om 10.00 uur 5,77 procent een stem uitgebracht, blijkt uit een representatieve steekproef die de gemeente hield onder 25 stembureaus. Bij de vorige verkiezingen voor Provinciale Staten in 2007 was het tussentijdse opkomstpercentage om 10.00 uur met 5,59 procent iets lager. Toen was het uiteindelijke opkomstcijfer in de gemeente 37 procent. Landelijk was dat toen 46,3 procent.

11:15 uur:
Toen Volkskrantverslaggeefster Lidy Nicolasen vanochtend ging stemmen, viel haar iets raars op. 'Stembureau Burghtschool Herengracht in Amsterdam heeft een loopplank uitgelegd voor gehandicapten. Binnen stuit ik op een amechtige oude dame met wandelstok, halverwege de twee ijzig steile trappen naar beneden. Bijna wanhopig. Stemmen is geen uitje meer.' Als je ook zo'n bizar verhaal over stembureaus hebt, kun je het twitteren naar Lidy.

11:08 uur:
Als de coalitie in de Senaat geen meerderheid krijgt, dan hoopt Rutte dat de oppositie alle kabinetsplannen 'vooral op hun inhoud gaat beoordelen, zoals de taak van de Eerste Kamer is. En ze niet allemaal gaat afwijzen omdat ze van het kabinet komen, zoals sommige partijen de afgelopen dagen wel hebben gesuggereerd.'

11:01 uur: Net als PVV-leider Wilders maakt de premier zich geen zorgen over of zijn kabinet wel een meerderheid in de Eerste Kamer krijgt. 'Uit allerlei onderzoeken is gebleken dat een meerderheid van de bevolking dit kabinet en het beleid toejuicht. Ik denk dat we dat zeker terug kunnen zien in het stemgedrag vandaag.'

Rutte gebruikt niet voor niets het woord 'onderzoeken'. Volgens de peilingen haalt het kabinet plus PVV namelijk alleen met veel geluk een zeer nipte meerderheid. Sommige peilingen voorspellen zelfs dat het CDA gehalveerd zal worden. Rutte gelooft daar niet in. 'De uitslag van het CDA zal veel peilers nog in positieve zin verbaasd doen staan.'

10:54 uur:
Premier Rutte roept alle Nederlanders nogmaals op vooral te gaan stemmen. 'Ik hoop dat iedereen beseft hoe bijzonder het is dat we in Nederland überhaupt kunnen stemmen.' Ondertussen in Libië: opstandelingen zetten hun leven op het spel om ook ooit een provinciebestuur te mogen kiezen. Ze hebben weer een stad terugveroverd op Kadhafi. Hopelijk hebben ze de cartoon van Collignon gisteren in de Volkskrant niet gezien.

10:49 uur: Flyeren mag niet op verkiezingsdag. Tenminste, niet door politieke partijen. Dat staat niet in de kieswet, maar is wel een ongeschreven regel. Steeds meer partijen lijken lak te hebben aan die traditie. Daarom gaat de Kiesraad de komende maanden het flyeren evalueren. 'Flyeren is niet verboden in de Kieswet, maar je ziet dat het steeds vaker wel gebeurt. Door de komst van het mobiele stembureau op stations en in winkelcentra bijvoorbeeld komt dat steeds dichter bij het stemhokje.' Het is volgens hem op dit moment aan de voorzitter van een stembureau om te bepalen of 'de grens van het toelaatbare is overschreden'.

Voor de ingang van verschillende stations in Nederland werd woensdag geflyerd zoals in Den Haag, Amsterdam en Utrecht. Op die stations kan ook gestemd worden. 'Toen de huidige Kieswet in de jaren tachtig is gemaakt, is niet voorzien in het gebruik van mobiele stembureaus. Naar die praktijk moeten we nog eens goed kijken', aldus Bakker. De Kiesraad evalueert na elke verkiezing de manier waarop deze zijn verlopen.

10:23 uur:
Na de PVV is de VVD het vroegst uit de veren. Premier en VVD-leider Mark Rutte heeft onder belangstelling van veel media rond kwart over tien op een school in Den Haag zijn stem uitgebracht.

10:14 uur:
Tientallen mensen hebben woensdag tijdens de ochtendspits gebruikgemaakt van de mogelijkheid om langs de snelweg A6 te stemmen voor de Provinciale Staten. Bij twee wegrestaurants langs de A6 zijn stembureaus ingericht die vanaf half zes geopend waren.

'We hadden aanvankelijk over de hele dag ongeveer vijftig stemmers verwacht, maar na de ochtendspits zaten we daar met 67 stemmen al overheen', zei een woordvoerder van de gemeente Lelystad. Tot woensdagavond half acht kunnen mensen nog stemmen langs de A6.

10:06 uur:
Rotterdam doet een proef met twee mobiele stembureaus, die bij negen verzorgingshuizen in de stad worden ingezet. Op iedere plaats blijft het anderhalf uur staan. 'Het is een extra dienstverlening naar de mensen, ook ter bevordering van het stemmen', licht een woordvoerster toe.

Burgemeester Ahmed Aboutaleb was een van de eerste stemmers in verzorgingshuis Aafje, locatie Zuidwijk op Zuid. Het andere stembureau reist heel de dag in het noorden van de stad.

9:54 uur:
In de peiling onder lezers van vk.nl haalt de gedoogconstructie van VVD, CDA en PVV niet meer dan 24 procent van de stemmen. De PvdA (22%) krijgt de meeste stemmen, met enige afstand gevolg door de GroenLinks (14%), de SP (14%) en D66 (13%). De PVV (11%) en de VVD (10%) doen het nog aardig. Maar er stemmen meer deelnemers niet (6%) dan op het CDA (3%).

9:39 uur:
Ook de bewoners van de nieuwe Nederlandse gemeenten Bonaire, Sint Eustatius en Saba gaan vandaag naar de stembus. Zij kiezen de Eilandsraden van de drie eilanden. Het is voor het eerst dat zij volgens de Nederlandse regels stemmen. Dat is even wennen: er staan geen foto's van de partijleiders meer op de biljetten en ook de partijkleuren zijn verdwenen. Er zijn relatief veel analfabeten in de voormalige Nederlandse Antillen.

9:34 uur:
PVV-leider Geert Wilders is goedgemutst wakker geworden. 'Ik ben positiever gestemd dan al die zwartgallige peilingen', zei hij vanmorgen. 'Ik kan niet wachten om het in het regeer- en gedoogakkoord afgesproken plannen ook door de Eerste Kamer te krijgen.'

Lijsttrekker Machiel de Graaf maakt zich geen zorgen over prognoses dat de PVV-kiezer de weg naar de stembus niet zou weten te vinden. 'Dat voorspelden peilingen bij de Europese verkiezingen ook, en daar hebben we het prima gedaan.'

9:23 uur:
Ook VVD'ers en CDA'ers die 'teleurgesteld zijn in het natuurbeleid en groen willen kiezen' kunnen nergens anders terecht dan bij de PvdD, zegt Marianne Thieme in Trouw. 'Want bij GroenLinks krijg je er dan ook nog een links sociaal-economisch beleid bij'.

9:16 uur:
De Partij van de Dieren mocht gisteren niet meedoen aan het verkiezingsdebat. Met de rechtszaak die het om die reden had aangespannen trok de partij nog wat aandacht. 'Maar daar was het ons niet om te doen', zegt Marianne Thieme vandaag in Trouw.

De fractievoorzitter hoopt op stemmen van GroenLinksers die het niet eens zijn met de steun van de partij voor een nieuwe missie naar Afghanistan. 'Die partij heeft veel mensen in de achterban die het niet uit hun strot kunnen krijgen dat een NAVO-missie een goed idee is. Die komen misschien bij ons terecht.'

9:04 uur:
Ook de PVV is vroeg zijn bed uit. Partijleider Geert Wilders en Machiel de Graaf, lijsttrekker van de PVV voor de Eerste Kamer, hebben al hun stem uitgebracht. Zij deden dat onder belangstelling van veel media rond half negen op een basisschool in Den Haag, waar de twee politici wonen. In de school was veel beveiliging aanwezig.
Het is de eerste keer dat de Partij voor de Vrijheid meedoet aan de Provinciale Statenverkiezingen.

8:51 uur:
'Er komt geen eind aan', zegt de voorzitter van het stembureau in het station Amsterdam Centraal over de lange rij forenzen. De stemlocatie was om 06.30 uur open. Een half uur later liep het al storm. Ook in Utrecht hebben sinds 07.30 uur al honderden mensen gestemd en staan tientallen mensen te wachten op hun beurt.

8:43 uur:
Ruim 1,7 miljoen kijkers keken gisteren gemiddeld naar het verkiezingsdebat van de NOS. Ter vergelijking: de laatste uitzending van de succesvolle tv-serie Boer zoekt vrouw hield zondag 5.177.000 kijkers aan de buis gekluisterd. Het debat was dan ook een stuk minder spannend.

Het NOS Journaal van 20.00 uur werd net iets beter bekeken; daar stemden een paar duizend mensen meer op af. Maandag keken gemiddeld bijna 1,2 miljoen mensen naar het verkiezingsdebat van EenVandaag, dat werd gehouden in de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

De voorlopige uitslag volgens de NOS, na 50,3 procent getelde stemmen. Beeld null
De voorlopige uitslag volgens de NOS, na 50,3 procent getelde stemmen.
Bezoekers van de uitslagenavond van de PVV wachten op de eerste uitslagen van de Provinciale Verkiezingen in het Limburgse Echt. Beeld null
Bezoekers van de uitslagenavond van de PVV wachten op de eerste uitslagen van de Provinciale Verkiezingen in het Limburgse Echt.
Henk Bleker van de CDA wacht woensdag op het partijbureau in Den Haag de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen af. Beeld null
Henk Bleker van de CDA wacht woensdag op het partijbureau in Den Haag de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen af.
Fractievoorzitter Jolande Sap (M) en lijsttrekker voor de Eerste Kamer Tof Thissen (R) reageren blij woensdag bij de eerste uitslagen in cafe Havana in Den Haag tijdens de uitslagenavond van de Provinciale Statenverkiezingen. Beeld null
Fractievoorzitter Jolande Sap (M) en lijsttrekker voor de Eerste Kamer Tof Thissen (R) reageren blij woensdag bij de eerste uitslagen in cafe Havana in Den Haag tijdens de uitslagenavond van de Provinciale Statenverkiezingen.
Een beveiliger staat op de wacht aan de vooravond van de uitslagenavond van de PVV van de Provinciale Statenverkiezingen in het Limburgse Echt. Beeld null
Een beveiliger staat op de wacht aan de vooravond van de uitslagenavond van de PVV van de Provinciale Statenverkiezingen in het Limburgse Echt.
PVV-leider Geert Wilders brengt woensdag op de basisschool De Waterland in Den Haag zijn stem uit voor de Provinciale Statenverkiezingen. Beeld null
PVV-leider Geert Wilders brengt woensdag op de basisschool De Waterland in Den Haag zijn stem uit voor de Provinciale Statenverkiezingen.
De bewuste tweet, screenshot via GeenStijl. Beeld null
De bewuste tweet, screenshot via GeenStijl.
Verhagen stemt voor het oog van onder meer de PowNews camera in Voorburg. © anp Beeld null
Verhagen stemt voor het oog van onder meer de PowNews camera in Voorburg. © anp
Even een kopje koffie doen in het kleinste stembureau van Nederland in Marle (Overijssel), waar kiezers vandaag hun stem kunnen uitbrengen voor de verkiezingen van de Provinciale Staten. Beeld null
Even een kopje koffie doen in het kleinste stembureau van Nederland in Marle (Overijssel), waar kiezers vandaag hun stem kunnen uitbrengen voor de verkiezingen van de Provinciale Staten.
PvdA-leider Job Cohen stemt in zijn woonplaats Amsterdam. Beeld null
PvdA-leider Job Cohen stemt in zijn woonplaats Amsterdam.
Premier Rutte stemt in Den Haag. Beeld null
Premier Rutte stemt in Den Haag.
PVV-leider Geert Wilders en lijsttrekker Machiel de Graaf stemmen in Den Haag Beeld null
PVV-leider Geert Wilders en lijsttrekker Machiel de Graaf stemmen in Den Haag
Jolande Sap achter op een elektrische scooter. Beeld null
Jolande Sap achter op een elektrische scooter.
Marianne Thieme voor de rechtbank na het kort geding tegen de NOS. Beeld null
Marianne Thieme voor de rechtbank na het kort geding tegen de NOS.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden