AnalyseNeoliberalisme

Staten hebben de leiding genomen in de coronacrisis. Geven ze die nog wel terug?

De coronacrisis heeft het debat over de schaduwzijden van neoliberalisme flink aangezwengeld. Staan we voor een kantelpunt naar een samenleving waarin de staat terrein herovert op de markt?

Premier Mark Rutte steekt een kaars aan in de Sint Jacobsker in Den Haag. Hij besprak met vertegenwoordigers van de katholieke gemeenschap hoe zij omgaan met het coronavirus. Beeld EPA
Premier Mark Rutte steekt een kaars aan in de Sint Jacobsker in Den Haag. Hij besprak met vertegenwoordigers van de katholieke gemeenschap hoe zij omgaan met het coronavirus.Beeld EPA

Zelfs Mark Rutte is tegenwoordig ‘voorstander van een sterke staat’ als leider van een land dat naar zijn oordeel ‘in de kern diep-socialistisch is’. In de coronacrisis zijn we allemaal socialisten geworden, van Booking.com tot de bescheiden kroegbaas die staatssteun ontvangt. De socialisten van KLM wilden de staat zelfs de hogere bonus voor topman Pieter Elbers laten betalen.

In de coronacrisis heeft de staat resoluut de leiding genomen. Hij heeft ingegrepen in het persoonlijke leven van burgers op een manier die vijf weken geleden nog voor onmogelijk werd gehouden. De noodmaatregelen zullen worden teruggedraaid, maar de leidende rol van de staat zal blijvend zijn, verwacht de Bulgaarse politicoloog Ivan Krastev. Big government is terug. ‘Mensen vertrouwen op de regering om een collectieve verdediging tegen de pandemie te organiseren, en ze vertrouwen op de regering om een zinkende economie te redden’, schreef Krastev voor de European Council on Foreign Relations.

Deze crisis vraagt om leiderschap. Wie kunnen we ons lot toevertrouwen? En wie vooral niet? Lees het in onze leiderschapsspecial.

Op de opiniepagina’s van de internationale kranten wordt door menigeen een nieuwe wereld aangekondigd. ‘De pandemie markeert het einde van onze romance met de marktsamenleving en het hyperindividualisme’, schreef de Amerikaanse socioloog Eric Klinenberg in The New York Times. ‘Het coronavirus is een heilzame herinnering aan onze gedeelde menselijkheid. Tegen zulke vijanden is de verzorgingsstaat onze collectieve verdediging’, schreef George Eaton in het linkse Britse tijdschrift New Statesman.

‘Alleen een crisis brengt werkelijke verandering voort’, zei de Amerikaanse neoliberale econoom Milton Friedman ooit. Na twee wereldoorlogen en een diepe depressie kozen westerse leiders na 1945 voor de opbouw van een verzorgingsstaat. Toen dit model in de jaren zeventig vastliep in inflatie en werkloosheid diende het neoliberalisme zich als alternatief aan. Al voor de coronacrisis werd in brede kring gedebatteerd over de schaduwzijden van het neoliberalisme: bedrijven maakten grote winsten, terwijl de inkomens van de middenklasse stagneerden. De markt floreerde, terwijl de collectieve sector – zorg, onderwijs, politie – zich uitgeknepen voelde.

Econoom Milton Friedman  Beeld
Econoom Milton Friedman

Kantelen of bezuinigen

Is de coronacrisis het kantelpunt naar een samenleving waarin de staat terrein herovert op de markt? ‘Na de coronacrisis zullen verpleegkundigen en ander verzorgend personeel echt meer salaris gaan verdienen. Hetzelfde geldt voor het onderwijs. De marktsector, die de afgelopen jaren zo goed verdiend heeft, kan zwaarder belast worden’, zeg Koen Caminada, hoogleraar sociale en fiscale wetgeving aan de Universiteit Leiden. ‘De samenleving na de coronacrisis zal echt anders zijn.’

Ido de Haan, hoogleraar geschiedenis aan de Universiteit Utrecht en projectleider van een groot onderzoek naar het neoliberalisme in Nederland, is sceptischer. ‘Straks moeten al die miljarden die nu geleend worden toch worden terugbetaald. Ik vrees dat het zal leiden tot bezuinigen in sectoren waarop de overheid direct controle kan uitoefenen, zoals onderwijs en zorg’, zegt hij.

Niettemin zet de crisis aan tot dromen. Op de opiniepagina’s van de internationale kranten ziet menig links denker een mooie nieuwe wereld ontstaan, door het milde paternalisme van een staat die weer durft te ordenen. ‘Dit is de weg uit de crisis’, meende eurocommissaris Frans Timmermans vorige week in de Volkskrant: de Green Deal van de Europese Commissie. Volgens historicus Ido de Haan zal vergroening echter ‘enorme sociale spanningen’ oproepen. Schone technologie heeft misschien de potentie om de economische groei te bevorderen, maar oude vervuilende industrieën zullen hun producten in tijden van crisis alleen maar feller verdedigen.

Populisme

Een sterke staat hoeft echter niet links of duurzaam te zijn. Het Hongarije van Viktor Orbán is ook een sterke staat. Tijdens deze crisis houdt het populisme zich stil: bij een uitslaande brand is het politiek niet handig om de brandweer voor de voeten te lopen. Maar als het stof is neergedaald en de rekeningen betaald moeten worden, zal het nieuwe kansen krijgen. De coronacrisis past perfect in het nationalistische discours: het gevaar komt van buiten, van open grenzen, immigratie en globalisering. Alleen grenzen kunnen het volk beschermen. Voor het populistisch nationalisme is een sterke staat een natiestaat die zich tegen Europa verzet.

In het verleden heeft extreem-rechts vaak geprofiteerd van een langdurige economische crisis, constateerden drie Duitse economen in een onderzoek naar verkiezingen tussen 1870 en 2014. ‘Daarom zijn de Amerikaanse verkiezingen van november een heel belangrijk moment. Dan zullen we voor het eerst zien hoe het populisme door de crisis komt’, zegt historicus Ido de Haan.

De sterke staat kan verschillende wegen inslaan: verzorgingsstaat, vergroening, nationalisme. De uitkomst van deze politieke strijd is nog moeilijker te voorspellen dan het verloop van de pandemie. Historische analogieën hebben slechts een beperkte relevantie, schreef economisch historicus Adam Tooze in het Amerikaanse tijdschrift Foreign Policy. ‘Steeds meer wordt duidelijk dat we een schok doormaken die historisch nieuw is.’

Vijf weken geleden hadden we nog volledige werkgelegenheid, nu zijn we in een krankzinnig experiment terechtgekomen, een keten van gebeurtenissen waarvan we de afloop slechts kunnen raden. De staat heeft de leiding genomen en ons allemaal socialist gemaakt. Hoeveel socialisme we overeind willen houden, daar zal de politieke strijd de komende jaren over gaan. In een gefragmenteerd politiek landschap wordt één punt vrij breed gedeeld: de noodzaak tot herwaardering van de collectieve sector. Zo biedt de crisis, hoe ingewikkeld ook, uitzicht op een andere samenleving, waarin bescherming, solidariteit en algemeen belang weer veld winnen op markt en commercie.

Lees ook

Deze crisis vraagt om leiderschap. Wie kunnen we ons lot toevertrouwen? En wie vooral niet? Bekijk onze special over leiders en losers in crisistijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden