Statement Nederland

De biënnale van Venetië vaart de laatste jaren een besliste koers voorwaarts. Maar het Nederlands paviljoen grijpt terug op het verleden. Hoe retro is het statement van curator Guus Beumer? En: zes tips.

Dat het tonen van kunst, gewoon aan de muur, op de grond, één voor één, naast elkaar niet meer bestaat in de moderne kunstpresentatie, wist je eigenlijk al wel. En toch is het dit jaar anders. Want wie een beetje indruk wil maken op de prestigieuze Biënnale van Venetië, doet er als land goed aan zijn hele paviljoen grondig te verbouwen.


Een totaalinstallatie dus. Griekenland heeft het gedaan door de buitenkant van het gebouw te verpakken in grof houten planken, en het interieur te veranderen in een minimalistische zwembad. Engeland liet zijn neo-classicistische behuizing in Venetië verbouwen tot een ondergronds Afghaans onderkomen van een revolutionaire cel met boosaardige bedoelingen.


Het Duitse paviljoen, met zijn natiuonalistische architectuur, is getransformeerd tot kerk waar een dienst wordt opgevoerd voor de onlangs overleden Duiste theatermaker Christoph Schlingensief.


Biënnale volgens Beumer

Zo'n 78 landen doen dit jaar mee aan 'Venetië'. Door de hele stad, op diverse eilanden eromheen, en vooral op het oude Biënnaleterrein, de Giardini.


Nederland vroeg Guus Beumer, de charismatische directeur van experimenteel kunstcentrum Marres in Maastricht als samensteller van de Nederlandse presentatie. Hij nodigde negen kunstenaars uit (zie inzet). Zijn voornemen: om de Rietveld-architectuur van het Nederlandse paviljoen tot een 19de-eeuws Gesamtkunstwerk om te toveren. Een naadloze samenvoeging van verschillende disciplines, verwijzend naar Venetië als bakermat, enkele eeuwen geleden, van een nieuwe interdisciplinaire muziekvorm: de opera.


Marketingstunt

In die zin sluit Beumer aan bij andere landenpresentaties die hun paviljoen drastisch en onherkenbaar hebben vertimmerd. Maar waar andere landen nog een 'gewone' expositie laten zien, wilde Beumer een statement maken over hoe de Biënnale als instituut is veranderd.


Hoe het in de loop van haar bestaan, vanaf 1895, is verworden van een kunstpresentatie van landen tot een gigantisch pr-bedrijf, en marketingstunt van de stad Venetië. Tot een nevententoonstelling van Art Basel, de grootste kunstbeurs ter wereld, waar veel werk dat in Venetië wordt getoond te koop is. Maar vooral ook, tot de plek waar individuele kunstenaars zich aan de kunstwereld van ingewijden presenteren. In de hoop opgepikt te worden en eeuwige roem te vergaren. Omdat wie in Venetië een paviljoen mag inrichten zijn status als groot kunstenaar bevestigd ziet.


Daar wilde Beumer van af. Op zich begrijpelijk. 'Zijn' tentoonstelling is een terugkeer naar de origine van wat de Biënnale ooit is geweest: een artistieke Wereldtentoonstelling, waarop landen zich presenteren met het beste wat ze hebben voortgebracht. Zonder duidelijk onderscheid tussen de individuele kunstenaars. En met als gezamenlijke noemer de nationale trots.


'Nationale Identiteit'

En dus wordt de nietsvermoedende bezoeker bij de ingang van het Nederlands paviljoen getrakteerd op een statement, waarin het wemelt van de woorden 'nationale identiteit', 'nationale representatie', en hoe uniek de 'culturele infrastructuur' van Nederland is. De beladenheid van de termen correspondeert overigens niet direct met wat er te zien is.


Sterker: de eerste indruk is er een van een smaakvolle, nieuwe architectuur. Met name dankzij de inbreng van EventArchitectuur, het ontwerpbureau van Paul Kuipers en Herman Verkerk, die het interieur tot een overtuigend schouwtoneel heeft gemaakt. En door de fotografie en muurschildering van Barbara Visser en Johannes Schwartz.


Want verleidelijk is de inrichting wel. Met een houten omlijsting en spiegelende bühne. Met een loopbrug en coulissen waarin de verwording van Who's Afraid of Red, Yellow and Blue wordt geduid, het schilderij van Barnett Newman dat voor het Nederlandse museumwezen zo belangrijk is geweest. Daartegenover is een foto van de muurschildering in de Tweede Kamer. En een groene achterwand met witte vlek, die correspondeert met de muur waartegen Rembrandts Nachtwacht in het Rijksmuseum hing.


Van alle tweejaarlijkse tentoonstellingen (Istanbul, Sao Paulo, Twente, etc), is de Biënnale van Venetië de oudste, grootste en belangrijkste. Opgericht in 1895 bevond de tentoonstelling zich in het begin alleen op het biënnaleterrein in een park aan het einde van de stad: Il Giardini. Daar lieten dertig landen hun prominentste kunstenaars aan het publiek zien in speciale gebouwtjes, zoals het Nederlandse paviljoen van Gerrit Rietveld. Nu er ongeveer tachtig landen meedoen, er veel aanvullende presentaties zijn en het aantal kunstenaars de zevenhonderd nadert, strekt de Biënnale zich tijdens de zomermaanden uit over de hele stad en omliggende eilandjes.


De Nederlandse deelnemers:

Het is een zeer gemêleerd gezelschap dat Guus Beumer als curator voor de Nederlandse inzending van de Biënnale van Venetië 2011 heeft samengesteld. Hij vroeg acht zeer uiteenlopende kunstenaars voor het project Opera Aperta/ Loose Work. Daarbij was het verzoek of ze allemaal hun expertise in dienst wilden stellen van een groter geheel. 'Iedereen begon te steigeren toen ik het woord Gesamtkunstwerk liet vallen.'


Barbara Visseris een multidisciplinair kunstenaar die net zo makkelijk foto's maakt als in een soap meespeelt, en in haar werk clichés en vanzelfsprekende beelden probeert te ontmaskeren.


Herman Verkerk runt met Paul Kuipers het bureau EventArchitectuur, bekend van tentoonstellings- en winkelinrichtingen.


Fotografe Joke Robaard heeft zich gespecialiseerd in sociologische groepsportretten.


Johannes Schwartz fotografeert onderwerpen, uiteenlopend van interieurs, hutten, landschappen, tot bordelen en vuilniszakken.


Typografe Maureen Mooren ontwerpt postzegels en theateraffiches, en logo's en covers voor bijvoorbeeld het Holland Festival, de Arnhemse Modebiënnale en het architectuurblad Archis.


Sanneke van Hassel maakte tien jaar deel uit van theatergezelschap 't Barre Land, en schrijft verhalen en romans.


Yannis Kyriakides componeert (interactieve) muziekstukken voor zowel piano en viola da gamba, als drummachines en andere electronica.


Landschapsarchitect Ernst van der Hoeven houdt zich net zo makkelijk bezig met plantsoenen en tuintjes, als de inrichting van de openbare ruimte en tentoonstellingen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden