Star Wars, E.T., Kuifje: De 20 beste 'space-uitingen' aller tijden

André Kuipers werd als kind geïnspireerd door sciencefictionnovelles en het tijdschrift Kijk. Daarom een hommage aan alle 'space-uitingen' binnen de populaire cultuur.

Wellicht de beroemdste scène uit E.T.. © Kippa

André Kuipers, onze man in space, is van de Apollo-generatie. Hij werd op 5 oktober 1958 geboren te Amsterdam, wat zoveel betekent dat hij als jongetje de eerste mannen op de maan in de zomer van 1969 bewust heeft meegemaakt. Anchorman Henk 'Apollo Henkie' Terlingen in de studio en Rudolf Spoor - met zijn vele contacten bij de NASA - in de regiekamer, het maakte adembenemende televisie, zoals dat heet. Op de website van de ESA vertelt Kuipers dat hij destijds het populair-wetenschappelijke maandblad Kijk las, met daarin uitvouwbare schetsen van het ophanden zijnde Skylab-ruimtestation, en met een open mond van verbazing had gekeken naar de astronauten die zich met maankarretjes over het pokdalige oppervlak bewogen. Er was sprake van plakboeken en van zijn oma kreeg hij sciencefictionnovelles over ruimteheld Perry Rhodan. 'Toen dacht ik: ruimtevaart en astronauten, dat heeft wel wat.'

Apollo-generatie
Dat mag je wel zeggen, ja. Woensdag vertrekt hijzelf vanuit Baikonoer, Kazachstan voor de tweede maal naar het firmament, en wij - al die andere kinderen van de Apollo-generatie, dus - hebben toch maar mooi en jaloers het nakijken. Aan de andere kant: wat is het aardig dat tenminste een van ons erin geslaagd is die grote sprong voorwaarts te maken. En beter nog: wat is het eigenlijk leuk dat hij zijn jongensdromen door dezelfde parade aan 'space-uitingen' binnen de populaire cultuur geïnspireerd zag. Daarom, bij wijze van hommage aan al die koddige ruimteparafernalia, een countdown van T minus 20 (T staat voor: Time, het moment van lanceren) tot aan het bevrijdende: 'Lift-off, we have a lift-off!' Of naar Kosmonaut Nummer 1 Joeri Gagarin: 'Pojechali!' als in: 'Daar gaan we!'

20 - Illustrated Classics
Populair-wetenschappelijke stripverhalen voor de leergierigen van de Apollo-generatie. Van Amerikaanse origine, verscheen in Nederlandse vertaling tussen 1956-1976 tweewekelijks. Later herdoopt tot de zogeheten Wereld in Beeld-reeks. De boekjes zijn inmiddels uitgegroeid tot prijzige verzamelobjecten, al was het maar door zulke fijne titels als: Raketten razen door de ruimte of: Het Atoom, in dienst der mensheid.

19 - ¿ingiz Aytmatov - The Mark of Cassandra / documentaire: Out of the Present
In Tavro Kassandry, de dystopische thriller uit 1994 van de Kirgizische schrijver ¿ingiz Aytmatov, weigert kosmonaut Filofei gewoonweg de Mir te verlaten. Ook al weet hij dat dit Russische ruimtestation binnenkort uit zijn baan om de aarde zal worden gehaald. Wat hij wel wil, zo laat hij het vluchtleidingscentrum Tsoep weten, is de eerste ruimtemonnik worden, iets wat alles te maken heeft met zijn Weltschmerz. Uiteindelijk besluit de vluchtleiding tot een drastische maatregel: een prachtige vrouw wordt naar boven gestuurd om de ascetische kosmonaut ertoe te verleiden naar aarde terug te keren.

De roman werd in het Engels vertaald als The Mark of Cassandra en ongetwijfeld stonden de lotgevallen van de échte kosmonaut Sergej Krikaljev model voor het verhaal. Hij was in de Mir toen de Sovjet-Unie in augustus 1991 implodeerde, en de facto ophield te bestaan. Of hij even een dubbele dienst kon draaien, daarboven, waardoor zijn missie 311 dagen, 20 uren en 54 seconden zou duren. Over de kosmonaut die niet meer terug kon, is een prachtige documentaire gemaakt: Out of the Present (1995), van regisseur Andrei Ujica.

18 - Alien
In de ruimte kan niemand je horen schreeuwen. Daarmee werd Ridley Scotts buitenaardse horroravontuur Alien in 1979 aangeprezen. Wat een waar woord was dat. Actrice Sigourney Weaver bouwde een hele carrière op het succes, er zouden nog vijf nieuwe episodes volgen. Reeds het eerste deel - met dat gore, slijmerige, agressieve, buitenaardse monster - bleek van grote invloed op het horror/sciencefictiongenre. Inmiddels ook verkrijgbaar in director's cut.

17 - Jules Verne
Visionair van Franse komaf. Leefde tussen 1828-1905, en wist met zijn levendige fantasie én kennis van wetenschappelijke zaken een compleet avonturenoeuvre te scheppen. Voor ons is zijn tweedelige sciencefiction-roman De reis naar de maan (1865/1870) van belang. Niet een draagraket, maar het gigantische kanon Columbiad katapulteert de driekoppige bemanning in een capsule richting de ruimte. Van een landing op de maan komt het door een reeks aan calamiteiten evenwel niet. Ze vliegen eromheen en keren met de nodige moeite behouden terug. Apollo 13 avant la lettre.

16 - Solaris
Andrej Tarkovski's space-opera uit 1972, over een ruimtestation dat in een baan om de mysterieuze planeet Solaris draait. Aan boord gebeuren vreemde zaken en de psycholoog Kris Kelvin (Donatas Banionis) moet uitvinden wat daar achter steekt. Hogere filosofie, blijkt. Het ruimtestation oogt geloofwaardig genoeg, maar voor special effects bij de lancering was geen budget. Tarkovski loste dit op door zijn hoofdpersoon per auto door een oneindige tunnel in Moskou te laten razen, en de metafoor is wel duidelijk. Deze oorspronkelijke versie houdt goed stand tegen de remake van Steven Soderbergh uit 2002, met George Clooney als Kris Kelvin.

15 - Sun Ra
Avant-garde jazzmusicus die claimde dat hij helemaal niet van Birmingham, Alabama kwam, maar van Saturnus. In diens onnavolgbare idiolect: 'Space is the place!' Ook als het om muzikale vernieuwing ging, hield Sun Ra (eigen naam: Herman Blount) er met zijn 'Intergalactic Arkestra' flink de vaart in. Net als in zijn personeelsbeleid, trouwens. Geschat is dat hij tussen 1956 en 1990 circa honderd muzikanten in zijn band voorbij heeft zien komen, onder wie grote name als Coleman Hawkins en Don Cherry. Pleitbezorger van het ongrijpbare afrofuturism, waarvan de profetie wil dat op een kwade dag een enorme ufo ('The Mothership') korte metten zal maken met ons aardlingen, meer precies: met het blanke deel ervan.

14 - Thunderbirds
Mocht het per ongeluk van die Dag des Oordeels uit het afrofuturism komen, dan wordt het tijd International Rescue te contacten. In Supermarionation, dat spreekt. Bij deze Britse sixties-poppenserie van Gerry en Sylvia Anderson draait het allemaal om de Amerikaanse miljardair en filantroop Jeff Tracy. Na het overlijden van zijn vrouw zet hij in het jaar 2065 in het diepste geheim een internationale reddingsorganisatie op, waarvoor hij zijn zonen Scott, John, Virgil, Gordon en Alan rekruteert. Hoofdkwartier is Tracy Island in de zuidelijke Pacific, de aarde wordt gemonitord vanuit de Thunderbird 5, met de blonde John Tracy als gezagvoerder. Thunderbirds Are GO!

13 - Gort
Toen in de jaren vijftig de Koude Oorlog-paranoïa zijn kookpunt bereikte, regende het sciencefiction-films. De buitenaardse wezens in die verhalen waren helemaal geen buitenaardse wezens, maar metaforen voor Russen met mombakkesen op. Een van de leukste campy films in dit genre is The Day the Earth Stood Still (1951) van Robert Wise. Klaatu de extraterrestrial landt met zijn vliegende schotel in Washington D.C. Nog voordat hij kan uitleggen op een vredesmissie te zijn, wordt hij door een Amerikaanse soldaat verwond. Entree robot Gort, die uit de ufo stapt en met zijn laserogen al het aanwezige wapentuig ontmantelt. Strekking van de plot: als de aardlingen het ooit in hun hoofd zullen halen hun gewelddadige politiek naar de rest van het universum te transporteren, zal de wraak van Gort en op hem gelijkende robots verschrikkelijk zijn. De figuur van Klaatu mag volgens de makers worden gelezen als een sciencefiction-Jezus.

12 - Stephen Hawking
Deze Britse theoretisch natuurkundige gaat vanuit Oxford over het complete heelal. Gelukkig heeft hij zijn grensverleggende theorieën over zwarte gaten, relativiteit en singulariteiten binnen de kosmologie ook in kinderboeken vervat, geschreven met zijn dochter Lucy. Zodat wij het ook kunnen begrijpen, al heeft André Kuipers daar waarschijnlijk geen last van.

11 - Perry Rhodan/Buck Rodgers/Flash Gordon
Verzameling aan space cowboys die het recht willen laten gelden waar wetteloosheid in het universum regeert, ieder op hun geheel eigen wijze. Rodgers en Gordon zijn Amerikaanse popcultuurcreaties, Perry Rhodan is een Duits product. Wat ook weer niet zo gek is als je weet dat de Saturnus V-raket voor de maanlanding van Apollo 11 werd ontworpen door Wernher von Braun, eerder verantwoordelijk voor Hitlers V2's. Iets wat ten minste één Britse satiricus over het genie deed verzuchten: 'I aim at the Moon, but sometimes I hit Londen.'

10 - David Bowie
Menig popliedje in de space age werd opgedragen aan deze manmoedige ontdekkingsreizigers uit ons eigen tijdsgewricht, David Bowie met zijn Space Oddity uit 1969 voorop (al zei hij later dat de zwevende hoofdpersoon Major Tom uit het liedje in feite een junkie is). Andere ruimteliedjes komen onder meer van The Tornados met hun hommage aan de communicatiesatelliet Telstar (1962), The Byrds (Mr. Spaceman- 1966), Elton John (Rocket Man - 1972), Deep Purple (Space Truckin' - 1972), Brian Eno (album Apollo: Atmospheres and Soundtracks - 1983), de lijst is eindeloos, al mogen we Hawkwind (space groep pur sang) met hun live-album Bring Me the Head of Yuri Gagarin (1985) natuurlijk niet overslaan. Ander curiosum: de zingende escapades van Captain Kirk (William Shatner) en Mr. Spock (Leonard Nimoy) uit Star Trek, zoals verzameld op het must have-compilatiealbum Spaced Out.

9 - Gene Roddenberry
Over Star Trek gesproken: Gene Roddenberry (1921-1991), de bedenker van de invloedrijkste tv-ruimtereeks ooit, liet na zijn overlijden een deel van zijn as de ruimte inschieten, aan boord van een Pegasus XL raket, gelanceerd vanaf de Canarische eilanden. Voor 2012 staat een volgende ronde gepland, iets wat Douglas Adams (1952-2001) - die van de geestige ruimteparodie Het Transgalactisch Liftershandboek - nooit wist te bereiken.

8 - Tom Wolfe
De Amerikaanse auteur die met The Right Stuff (1979) hét standaardwerk schreef over de begindagen van het bemande Amerikaanse ruimtevaart-programma. Een en ander leidde ook tot de mooie film onder dezelfde naam, geregisseerd door Philip Kaufman (vier Oscars). Een aardige variant is de documentaire The Red Stuff (2000), van de Nederlandse cineast Leo de Boer. Hij belichtte de pioniersdagen van de Russische ruimtevaart, en kreeg veel van die eerste kosmonauten te spreken.

7 - Star Wars
In 1977 kwam George Lucas met een oerknal de box office binnen: Star Wars, de ruimte-opera over de intergalactische avonturen van Luke Skywalker, Han Solo, prinses Leia en Darth Vader. Drie prequels en twee sequels zouden volgen, er was zelfs even sprake van dat Paul Verhoeven deel III Return of the Jedi (1983) zou regisseren. Steven Spielberg - fan van Soldaat van Oranje - wilde dat zijn vriend George Lucas adviseren, maar na het zien van Spetters trok hij dat voornemen schielijk in. Laconiek commentaar van de Nederlandse regisseur destijds: 'Hij was zeker bang dat de Jedi direct aan het neuken zou slaan.' Verhoeven zou zich later met zijn eigen space opera's Total Recall (1990) en Starship Troopers (1999) revancheren.

6 - Alpha Centauri
Dubbelster, bevindt zich het dichtst bij ons zonnestelsel. Hoort bij het sterrenbeeld Centaurus. Duikt vaak op in sciencefiction als aliens een geloofwaardige thuisbasis moeten hebben. Variant op de marsmannetjes.

5 - Mars Attacks!
Dat ruimtefilms ook heel grappig kunnen zijn, bewees Tim Burton in 1996 met zijn Mars Attacks! Voorzien van een fikse knipoog naar al die jarenvijftig-SF, zoals The Day the Earth Stood Still en War of the Worlds. President James Dale (Jack Nicholson) heeft het beste met de buitenaardse bezoekers voor, die wijzen er immers zelf voortdurend op: 'We come in peace.' Maar al snel beginnen ze flink in het rond te schieten en halen ze heel wrede grappen uit. Het geheime wapen tegen de invasie blijkt uiteindelijk een opname van jodel-cowboy Slim Whitman. Leukste quote uit de film: 'Kan het wat zachter? People live here, you know!' Presidentsdochter Taffy Dale (Natalie Portman) tegen de marsmannetjes, als die onbehouwen door het Witte Huis lopen te stampen en te kirren en te slopen.

4 - Barbarella
Dat ruimtefilms behalve grappig ook nog eens heel sexy kunnen zijn, bewees Roger Vadim met zijn half-psychedelische Barbarella (1968), waarin hij zijn toenmalige eega Jane Fonda de verleidelijke hoofdrol liet spelen. Gebaseerd op de Franse stripreeks met dezelfde naam.

3 - E.T.
Steven Spielberg baseerde deze onverbiddelijke filmhit uit 1982 op zijn eigen jeugdherinneringen ten tijde van de scheiding van zijn ouders in 1960. Hij creëerde in zijn hoofd destijds een fantasievriendje, precies zoals in de film de jonge, eenzame Elliot (Henry Thomas) dat doet met de extraterrestrial E.T. Niet per se een kinderfilm. Heimelijk hebben ook heel wat volwassen mannen een traantje weggepinkt bij dit geraffineerd opgezette melodrama. Phone home!

2- Kuifje
Niet Neil Armstrong, noch de Russen, maar de Belgen waren als eersten op de maan: Kuifje, Bobbie & kapitein Haddock natuurlijk, zoals geschetst in de albums Raket naar de maan (1953) en Mannen op de maan (1954). Ter gelegenheid van Neil Armstrongs maanlanding tekende Hergé in de zomer van 1969 deze hommage aan de Apollo 11.

1 - 2001: A Space Odyssey
Van alle ruimte-uitingen binnen de populaire cultuur kan natuurlijk alleen maar Stanley Kubricks epische 2001: A Space Odyssey tot onbetwiste nummer 1 worden uitgeroepen, met die roterende ruimtestations en alles. Weliswaar gaat het door Arthur C. Clarke geschreven boek en scenario in de derde acte met het begrip van de kijker aan de haal, al het voorafgaande maakt die verwarring meer dan goed. Terechte Oscar voor de grensverleggende special effects.

We hebben een lift-off!
Denk overigens niet dat de Russen André Kuipers in zijn Sojoez met zo'n countdown zullen lanceren, dat dunkt hen nu eenmaal een overdreven Amerikanisme. Zij vragen slechts via de luidsprekers op dat woestijnterrein of alle aanwezigen zo goed willen zijn hun mobieltjes uit te zetten, waarna op het afgesproken tijdstip - in dit geval 14.16 uur Nederlandse tijd - de startsleutel wordt omgedraaid en de ontsteking in gang gezet. Pojechali!

Beeld ap
Drew Berrymore kust E.T. in de gelijknamige film © Kippa
Helen Mirren, John Lithgow en Roy Scheider in 2001: A Space Odyssey.
Een poppetje uit de film Mars Attacks! © AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden