Stap van salafisme naar Syriëgang is snel gezet

Moslimouders zijn blij als hun kroost zich serieus verdiept in het geloof en schrikken pas als dat uit mondt in onverdraagzaamheid. Dan is het vaak te laat.

De personen op de afbeelding komen niet voor in het verhaal. Beeld anp

Fadoua's zoon is 19, volgt een hbo-opleiding. Ze heeft hem 'heel netjes opgevoed', zegt ze. Niet overdreven religieus. Problemen waren er nooit thuis. Eigenlijk nog niet. Toch is ze bang dat hij het verkeerde pad op gaat. Ze vreest geen drugsgebruik of criminaliteit. Hij gaat tegenwoordig bidden, in de Goudse moskee Nour. Aanvankelijk was ze daar blij mee. Maar nu boezemt de moskeegang haar angst in. 'Hij is in de ban van het salafisme', fluistert Fadoua. 'Hij trekt op met een groepje jongens in jurken en met baardjes.'

Ze stuurt hem de hele dag whatsappjes: 'Wat doe je? Waar ben je?' Laatst was hij een nacht weggebleven. Dan gaat onmiddellijk een alarmbel af in haar hoofd. De stap van het salafisme (ultraorthodoxe islam) naar een Syriëgang is snel gezet, weet Fadoua. Uit haar woonplaats Gouda zijn jongeren op jihad gegaan. Haar zoon verzekert haar dat hij zoiets absoluut niet van plan is. Hij wil alleen maar een goede moslim zijn.

Hij verdiept zich, zegt hij, in 'de zuivere' islam. Een islam die is ontdaan van 'culturele smetten'. Hij wil zijn leven modelleren naar de as-Salaf as-Saalih (de Vrome Voorgangers). Wil de omgangsvormen, regels en gewoonten uit de tijd van de profeet, 1400 jaar geleden, nauwgezet bestuderen en volgen. Hij spuugt op de 'Marokkaanse islam' die zijn ouders belijden. Forse kritiek heeft hij op de imams die Marokko tijdens de ramadan naar Nederland stuurde. Die 'gematigde imams' werden ingezet als pionnen in de strijd tegen radicalisering. Maar in werkelijkheid, vindt de zoon van Fadoua, beletten ze jongeren 'te wandelen op het ware pad van Allah'.

Het gesprek met Fadoua, die uit vrees voor intimidatie niet met haar echte naam in de krant durft, vond vorige zomer plaats, kort na het Suikerfeest. In de lokale Marokkaanse gemeenschap werd tijdens de feestdagen veel gesproken over de gevaren van het fundamentalisme, vertelt ze. En over radicale predikers die de jeugd in Gouda komen 'hersenspoelen'. Sommigen komen uit België, waar ook geregeld salafistische zomerkampen (in de Ardennen) worden gehouden. Daar wordt aquidah (geloofsleer) en fiqh (islamitische jurisprudentie) voor beginners gegeven en worden koranrecitaties gehouden om de shaitaan (duivel) buiten de deur te houden.

Een moeder vertelde Fadoua over haar zoon die haar niet meer groet, omdat ze geen hoofddoek draagt. Als hij thuiskomt van school, sluit hij zich meteen op in zijn kamer. Daar zit hij alle vrije uren op internet naar YouTube-lezingen te kijken, om zich te verdiepen in moskee- en toilet-etiquettes, in de omgang met vrouwen en ongelovigen. Fithrah.tv, opgezet door de salafistische prediker Suhayb Salam, is zijn favoriet.

De afgelopen maanden hoorde de Volkskrant ook in andere steden, Den Haag, Amsterdam, Utrecht, ervaringen van enkele tientallen verontruste ouders. Hun verhalen komen overeen. Jongeren worden aangesproken op de reputatie van hun ouders als die zich niet islamitisch genoeg gedragen. Vaders worden terecht gewezen als ze hun ogen niet neerslaan bij het passeren van 'zondige westerse posters', waar halfnaakte vrouwen op staan afgebeeld die consumptiegoederen (auto's, fietsen, fitness-kleding) aan de man brengen.

Sommige jongens blijven 's zomers zelfs binnen uit zelfbescherming tegen de verleidingen van westerse meisjes, die zich in hun ogen zonder schroom in de publieke ruimte als lustobject etaleren. Verhalen zijn er over jongeren die hun bijbaantje opzeggen in de supermarkt: ze willen niet werken in een bedrijf dat alcohol verkoopt, geen vakken vullen met varkensvlees. Ze eisen gebedsruimte op het werk, waar sommigen ostentatief gaan bidden. Gesproken wordt over collectieve gebedssessies op straat, in Gouda bijvoorbeeld voor de ingang van de bioscoop. De nieuwe vromen willen afstand houden tot joden, christenen, ongelovigen, sjiieten. Steeds negatiever wordt gesproken over het 'hypocriete Westen'.

Met orthodoxie op zich is niets mis, vinden de bezorgde ouders. Net als Fadoua zijn de meeste ouders dolgelukkig als hun kinderen hun geloof gaan praktiseren. Ze omarmen de salafistische 'morele heropvoeding'. Vaak trappen ze pas op de rem als het te laat is en de vroomheid vormen van grenzeloze onverdraagzaamheid (jegens alles wat niet 'zuiver' islamitisch is) begint aan te nemen. Dan ook groeit de angst voor een eventuele jihadgang van hun kinderen.

Met de noodkreten van deze machteloze ouders onderbouwt het PvdA-Kamerlid Ahmed Marcouch zijn oproep tot een verbod op antidemocratische salafistische organisaties.

Ahmed Marcouch tijdens een algemeen overleg in de Tweede Kamer over de preventie van radicalisering. Beeld anp

Berberactivisten

Een heldere strategie om het oprukkend salafisme, dat grote religieuze invloed heeft op zoekende moslimjongeren, het hoofd te bieden is er nog steeds niet. En dat terwijl de beweging al decennia aanwezig is in Nederland.

De jaren tachtig en negentig vormen de eerste fase van islamitische radicalisering in Nederland. Verschillende missionaire bewegingen uit het Midden-Oosten kwamen hier om dawa (werven voor de islam) te verrichten. De eerste salafistische organisatie, de stichting Waqf (solidariteitsfonds), werd in 1989 in Helmond opgericht. Het is dezelfde stichting die onlangs in Eindhoven in opspraak kwam wegens het uitnodigen van 'haatpredikers' voor een vierdaagse conferentie.

Eind jaren negentig werd voor het eerst aan de bel getrokken over het oprukkend salafisme. Voornamelijk door Berberactivisten. Traditioneel staan die argwanend tegenover Arabische invloeden. Ze waarschuwden dat steeds meer moskeeën, gefinancierd met oliedollars, werden beïnvloed door de Arabische orthodoxie. Verontrustend vonden ze dat Arabische predikers, zoals de uit Syrië afkomstige Fawaz Jneid en Ahmad Salam, de politiek op de minbar (spreekgestoelte) brachten.

Jongeren kwamen thuis met namen van vreemde Saoedische geleerden, met woorden als 'Amrikie' en 'kalasjnikov' en zinnen als 'God heeft de Taliban zoveel kracht gegeven dat ze de Apache met een kalasjnikov kunnen neerhalen'. In die jaren waren er ook voor het eerst signalen dat, illegaal in moskeeën, islamitische huwelijken werden gesloten. Zelfs polygame huwelijken.

Veel ophef veroorzaakten de kritische kanttekeningen uit Berberhoek niet. De wrijvingen bleven, onder de huid van de samenleving, steken in het Marokkaanse roddelcircuit.

Tot het televisieprogramma NOVA in 2002 haatzaaiende preken naar buiten bracht die heimelijk waren opgenomen van de imams Fawaz (van de Haagse As Soennah moskee), Salam (de Islamitische Stichting voor Opvoeding en Overdracht van Kennis in Tilburg) en de Egyptenaar El Shershaby (El Tawheed in Amsterdam). In opzwepend Arabisch riepen de drie Allah op de vijanden van de islam te vernietigen, trokken ze van leer tegen de Verenigde Staten, verheerlijkten ze het martelaarschap en keerden ze zich tegen de verwestersing van moslimvrouwen.

Na de moord in november 2004 op de filmmaker Theo van Gogh kreeg de onrust over de groei van het salafisme ook een politieke dimensie. Vooral toen Ahmad Salam bij een publieke bijeenkomst later die maand weigerde de hand te schudden van VVD-minister Rita Verdonk van Integratie. Drie maanden later, in februari 2005, zette Verdonk op basis van een ambtsbericht van de AIVD, drie imams van de Eindhovense El Fourqaan moskee het land uit.

Volgens de AIVD waren de imams van El Fourqaan medeverantwoordelijk voor het creëren van een voedingsbodem voor de jihad. Het moskeebestuur verzette zich tegen de 'valse aantijgingen'. 'We zijn geen terroristisch netwerk, maar een religieuze instelling', wierp het bestuur tegen. Dat patroon - argwaan van officiële zijde, gevolgd door verontwaardiging en soms een gang naar de rechter - manifesteert zich nog altijd in Nederland.

De salafistische As Soennah-moskee in Den Haag. De persoon op de foto komt niet in het verhaal voor. Beeld anp

Hoe ga je om met mensen of organisaties die helemaal niks van de democratische rechtsstaat moeten hebben?

Lees hier de analyse.

Lastig is dat de stroming drie vertakkingen heeft: een apolitieke, politieke en jihadistische. De discussie van tien jaar geleden blijft zich ook herhalen. 'Salafisme groeit, maar onduidelijk is hoe snel', was in juni 2006 de kop van een artikel in de Volkskrant. Daarin werd gesteld dat de meest charismatische leiders van salafistische snit zijn en dat aansprekende gematigde alternatieven ontbreken. 'Ze prediken in het Nederlands, maken gebruik van internet, geven lessen en lezingen. Jonge predikers, zowel 'broeders' als 'zusters', reizen het hele land af en beleggen in lokale moskeeën talloze islamconferenties.' Het had vandaag geschreven kunnen zijn.

Steeds terugkerend in het salafismedebat is de vraag of de apolitieke stroming een buffer vormt tegen of juist een opstap is naar radicalisering. Getallen worden meestal niet genoemd. Soms worden schattingen prijsgegeven. Zoals in 2007, toen de AIVD meldde dat het aantal salafistische predikers in twee jaar tijd was verdubbeld, dat er zo'n 20- tot 30 duizend jongeren vatbaar zijn voor het gedachtengoed, onder wie 2.500 activisten.

Imperium uitgebouwd

Hoeveel dat er nu zijn, is onduidelijk. In de jongste gezamenlijke rapportage van de AIVD en de NCTV over het salafisme, dat vorig jaar september werd gepubliceerd, zeggen de diensten het precieze aantal volgelingen niet te kunnen vaststellen vanwege 'de diversiteit en diffuse begrenzing van de beweging'. Zorgen zijn er (nog altijd) over de politieke tak 'die aanhaakt bij breed levende verontwaardiging over de conflicten in het Midden-Oosten'.

De leiders van het eerste uur, Fawaz, Ahmad Salam, diens zoon Suhayb, zijn nog lang niet uitgespeeld. Vooral Suhayb heeft zijn imperium uitgebouwd. Fawaz, die is weggestuurd door het bestuur van de As Soennah moskee, probeert elders in Den Haag voet aan de grond te krijgen. Verontruste inwoners, die zijn negatieve invloed op hun jeugd vrezen, zijn er vooralsnog in geslaagd te voorkomen dat hij een pand kon betrekken in hun wijk. Oliedollars uit het Midden-Oosten vloeien nog steeds naar Nederlandse instellingen.

Nieuw aan het front zijn de niet-vrome politieke activisten, onder andere uit het pro-Palestijnse kamp. Die zijn niet de godganse dag bezig met religieuze voorschriften, maar flirten wel opzichtig met het salafisme. Ze verspreiden filmpjes via YouTube en jagen via sociale media de verontwaardiging over westers beleid in islamitische landen stevig aan.

Europese variant

Zoals de 'duurzaam activist' Fouad el Bouch (alias Abou Hafs), die constant hamert op het meten met twee maten door het Westen en steeds weer wil bewijzen dat de moslims in de verdomhoek verkeren. Abou Hafs brak half december in een opiniestuk in de Volkskrant een lans voor het salafisme. Hij haalde fel uit naar Ahmed Marcouch 'die als een arts zijn patiënt een enge ziekte aanpraat'. Salafistische jongeren verspreiden onderling fotootjes van het PvdA-Kamerlid met Wilderskuif.

Door die nieuwe aanwas van islamitische activisten zal de salafistische beweging vooralsnog blijven groeien en nog diffuser worden, voorspellen radicaliseringsdeskundigen. De verwachting is dat er een meer Europese variant zal ontstaan. Een 'naakte' van culturele invloeden ontdane islam spreekt Europese moslimjongeren aan. Of je nu een Turkse, Somalische, Marokkaanse, Syrische, Iraakse of Afghaanse achtergrond hebt, of bekeerling bent, je vindt elkaar als 'broeders' en 'zusters' in de gedeelde kritiek op het seculiere Westen dat steeds vijandiger tegenover moslims lijkt te staan.

De Europese variant zal zeker orthodox zijn, maar minder dan de ultraorthodoxe stroming die wortelt in het Midden-Oosten. Vrouwen zullen zich blijven sluieren. Niet alleen omdat de religie het hun voorschrijft, maar ook om een statement te maken tegen de autochtonen. Ze kiezen voor een eigen identiteit. Maar zullen nooit, zoals in Saoedi-Arabië geldt, een verbod accepteren om achter het stuur te kruipen.

De beweging zal ook minder afhankelijk worden van met oliedollars gefinancierde instellingen en moskeeën. De moderne salafist maakt zijn eigen propaganda via sociale media en YouTube. Hij kan zijn geestverwanten goedkoop mobiliseren op internet.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden