Stap naar politiek program werd marxisme fataal

Ligt de ontsporing van het communisme in de ideeën van Marx besloten? Zo simpel is het niet, meent Onno Hansen....

EEN van Bolkestein's brandende vragen over het communisme is: in hoeverre zijn de ontsporingen van marxisten terug te vinden in 'de filosofie van Marx'. Er bestaat echter niet zoiets als 'de filosofie' van Marx. Niet voor niets was het in de jaren zestig populair de 'jonge' Marx tegenover de 'gevestigde' Marx te plaatsen.

De grootste moeilijkheid van de geschriften van Marx ligt niet in de tegenstrijdigheid van zijn denken. Problematischer is de status die aan Marx' analyses gegeven moet worden. Presenteerde Marx met zijn werk voorschriften, ontdekte hij wetten of deed hij verslag van losse resultaten van historisch onderzoek?

Zelf nam Marx herhaaldelijk afstand van zijn werk als 'een geschiedfilosofische theorie van het algemene ontwikkelingsverloop (. . .) die alle volken als een noodlot voorgeschreven is'. Hij waarschuwde ervoor de voorlopige uitkomsten van zijn onderzoeken te verabsoluteren daar deze abstracties 'op zich, losgemaakt van de werkelijke geschiedenis, geen enkele waarde' bezitten. Deze geven volgens hem niet 'zoals de filosofie een recept of schema'.

Deze opvatting van 'het' marxisme als analytisch instrument om de historische werkelijkheid te analyseren en telkens opnieuw te overdenken, lijkt moeilijk in overeenstemming te brengen met bijvoorbeeld de Goelagkampen. De door Marx gekozen methodologie maakt algemene opmerkingen over 'de' loop van de geschiedenis onmogelijk. Veel meer schuilt in de benaderingswijze het gevaar van een verbrokkelde empirische kennis die niet geabstraheerd kan worden en daardoor via gedetailleerde case-studies slechts fragmentarisch inzicht geeft.

Door zijn onderzoeken telkens vanuit eenzelfde set begrippen te beginnen, ligt bij Marx echter de verleiding op de loer de verkregen resultaten toch te koppelen. Door 'de menselijke constitutie' als uitgangspunt te nemen voor elk onderzoek ontwikkelt Marx een begrippenapparaat dat berucht is geworden juist vanwege zijn gebrek aan realiteitswaarde. Termen als 'klasse', 'onderbouw' en 'productiekracht' en 'productiemiddel' zijn een eigen leven gaan leiden.

Dit was een gevolg van de systematiek van Marx' onderzoeksapparaat, maar niet de noodzakelijke uitkomst. De verleiding had even goed weerstaan kunnen worden. Maar ook de systematiek verklaart de Goelag niet: andere onderzoeksstrategieën kennen eveneens een systematiek zonder automatisch tot concentratiekampen te leiden.

Niettemin is het verabsoluteren van het onderzoeksapparaat van Marx een belangrijke stap. Door de uitkomsten van Marx' analyses tot wetten uit te roepen, tegen zijn expliciete waarschuwing in, wordt de basis gelegd voor dogmatisme.

Met name Marx' schaduw Engels is verantwoordelijk voor deze stap. Hoewel Engels veel heeft bijgedragen aan de dogmatisering van Marx' werk kan echter ook de grote meester zelf niet worden vrijgepleit, ondanks zijn waarschuwing. Uitgaande vanuit de stelling: 'De filosofen hebben de wereld slechts verschillend geïnterpreteerd; het komt er op aan haar te veranderen', wenste Marx zich niet te beperken tot het opstellen van geleerde interpretaties, maar poogde hij ook politiek in te grijpen in maatschappelijke processen. Zijn leven lang dubde hij over hoe hij een proletarische revolutie zou kunnen forceren. Daarmee werd zijn analyse tot doel verheven.

Deze stap van analyse naar een politiek program lijkt de fatale te zijn. Datgene wat aanvankelijk nog slechts een afstandeljke constatering was, wordt plotseling normerend. Dat wat is, krijgt nu een waarde. Als iets in overeenstemming is met de analyse, is het 'goed'; als iets deze tegenwerkt 'slecht'.

Met dit oprekken wordt elke discussie verlamd. Omdat er een strijd gaande is tussen 'goed' en 'kwaad' krijgt elke uitspraak een morele lading: dient deze de zaak of juist niet. Niet-marxisten zijn gesprekspartner af; zij zijn vijanden. Interne dissidenten verzwakken de positie tegenover de vijanden en plegen daarmee verraad.

Indien er geen moraal buiten het marxisme wordt aanvaard, is alles wat het doel bevordert zonder meer Goed en alles wat het doel belemmert zonder meer Slecht. Individuen bestaan in dat geval niet meer als morele personen; zij zijn vertegenwoordigers van hogere machten. Als instrument van een hogere waarheid mogen zij alles.

Engels beschrijft de onderzoeksstrategie van het marxisme. Volgens hem kan men de juistheid van een theorie toetsen in de werkelijkheid. Men kan vanuit die theorie een voorspelling doen en deze op de proef stelen. Komt de voorspelling uit dan wordt de theorie bevestigd; faalt de proef dan wordt de theorie weerlegd.

Indien men nu het marxisme slechts als analytisch kader neemt, dan kent de proef twee mogelijke uitkomsten, succes en verlies. Indien men van het marxisme tevens een moreel kader maakt, dan mag de marxistische proef alleen maar slagen. Falen zou een falen van de leer behelzen en is daarmee moreel verwerpelijk. Daarom moeten 'echte' marxisten zich ervoor inzetten dat de voorspellingen altijd uitkomen.

Met betrekking tot verkiezingen in een socialistisch land betekent dat, dat deze gewonnen moeten worden omdat de leer stelt dat onder het socialisme een overweldigende meerderheid van de bevolking het regime steunt. Zou men het marxisme slechts als analytisch kader beschouwen, dan zouden verkiezingen ook verloren mogen worden om dan opnieuw na te moeten denken.

Maar indien men het kader ook als morele richtlijn neemt, dan moet de verkiezingsuitslag zo zijn zoals voorspeld in het belang van een hogere waarheid die alle andere ethische overwegingen van tafel veegt. Fraude en intimidatie moeten worden ingezet omdat de voorspelling uit dient te komen. Precies daar wordt de Goelag geboren. Het omhelzen van het marxisme als moraal maakt alle ontsporingen mogelijk en boven alle kritiek verheven.

Onno Hansen is politicoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden